Εντός ορίων, άνευ όρων

 

 

Αν βρίσκεσαι εντός ορίων της σκακιέρας η αγάπη και η παράδοση προς το σκάκι αναπόφευκτα είναι άνευ όρων∙ αν πάλι στέκεσαι στο τετράγωνο έξω από τη σκακιέρα, οι όροι ενδέχεται να αλλάζουν κατά βούληση μετατοπιζόμενοι σε κάτι που προσιδιάζει εναλλάξ την ήττα και την νίκη. Σπανίως συναντάμε συνθήκες ισοπαλίας σε ετούτα τα στιγμιότυπα από την πολιτισμική ιστορία του σκακιού – κάτι τέτοιο εξάλλου δεν ψάχνουμε και στα καλά βιβλία, την αποφυγή μιας βαρετής και διεκπεραιωτικής διαδικασίας; Ή τουλάχιστον να μην αντιληφθούμε αυτήν την καμουφλαρισμένη «πλήξη». Θέλουμε μάχες και πληγές και τραύματα. Κάτι που κακά τα ψέματα, δεν θέλουμε καθόλου στις ζωές μας. Αν παίρναμε κατά γράμμα την διάσημη φράση του Μπόμπι Φίσερ ότι «Chess is life» τότε κάτι μου λέει ότι θα συντασσόμασταν απερίφραστα υπέρ της ισοπαλίας. «Καμιά μιζέρια εδώ. Μόνο η συνειδητοποίηση ότι αυτό που φαντάζει βαρετό δεν είναι παρά το αποτέλεσμα έντονης διανοητικής δραστηριότητας, η εκτίμηση της οποίας απαιτεί μια προσπάθεια που ξεπερνά την ευκολία του θεάματος. Προεκτείνοντας τη θέση του ΜακΝτόναλντ, θα μπορούσαμε να πούμε πως η ισοπαλία είναι η φυσιολογική συνθήκη, ενώ η νίκη και η ήττα δεν είναι παρά παρεκκλίσεις που συμβαίνουν γιατί μεσολαβεί κάποιο λάθος, κάτι ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο».  

 

Τα γυαλιά του Κορτσνόι. Πηγή: Mary Delaney Cooke/Corbis via Getty Images

 

Μετά την σειρά «Το Γκαμπί της Βασίλισσας» σημειώθηκε και μια καμπή που εκδηλώθηκε με μια εκ νέου προώθηση του σκακιού σε όλους τους τομείς – μόνο ο «Κλειδάριθμος» έμεινε πίσω, όταν εκεί που άλλοτε έβγαζε σχεδόν κατ' αποκλειστικότητα σημαντικά σκακιστικά βιβλία, πλέον τον βλέπουμε να κάνει ένα παράδοξο άνοιγμα στα BookTok∙ αλλά και πάλι, δεν μπορούμε να τον κατηγορήσουμε ότι δεν βλέπει κινήσεις μπροστά, αν πρώτα δεν δούμε και εμείς την ετήσια οικονομική του εκκαθάριση. Αυτά τα άρθρα του Χρήστου Νάτση φαίνεται να καβαλάνε το κύμα της σειράς, ακόμα και αν κάποια γράφτηκαν πριν από την προβολή της, και αυτό είναι κάτι το ευτυχές. Γιατί οτιδήποτε αφορά το σκάκι, θα είναι εξ ορισμού ελλιπές. Σε αυτό το βιβλίο, όπως τονίζει και ο συγγραφέας του, δεν αντιμετωπίζει το σκάκι ως μεταφορά (όπως εξάλλου γίνεται κατά κόρον) αλλά ως πηγή μεταφορών. «Όταν στον υπότιτλο μιλώ για «στιγμιότυπα», σοβαρολογώ: ο αναγνώστης θα πρέπει να σκεφτεί το βιβλίο ως το φωτογραφικό άλμπουμ κάποιου που επισκέφτηκε τη χώρα του σκακιού και γύρισε από εκεί όχι με τον χάρτη της, αλλά με μια ψυχογεωγραφική καταγραφή των εντυπώσεών του». Τουρισμό δεν μου θέλατε!

 

Ο Ανατόλι Κάρποβ σε αγώνα επίδειξης στο 18^ο συνέδριο της Κομσομόλ. Μια τέλεια απεικόνιση του μεγαλείου του Κόμματος. Η νεολαία περικυκλώνει το ατομικό πνεύμα – προστατεύοντας ή απειλώντας το; Φωτο: Vladimir Rodionov, 1978

 

Η σύγχρονη ιστορία του σκακιού έχει γραφτεί παράλληλα με δύο Παγκόσμιους Πολέμους και μια αδυσώπητη ψυχροπολεμική πολιτική. «Είναι αυτοί οι νεκροί αγωνιστικά χρόνοι, οι πυκνοί ιστορικής σημασίας, που δημιουργούν όλα αυτά τα εάν και τα πώς, δημιουργώντας ταυτόχρονα την ομορφιά του μη προβλέψιμου που τόσο πολύ αναδεικνύει την επίγευση τής αισθητικής ευχαρίστησης την οποία αφήνει ένα παιχνίδι κλειστής και αμείλικτης λογικής». Η Σοβιετική Μηχανή στο σκάκι υπήρξε πανίσχυρη για καιρό αλλά αυτή η ισχύς της εδραιώθηκε πάνω σε παράνοια, προπαγάνδα, διώξεις και όλα αυτά που πλέον έχουν γίνει γνωστά σε όσους επιθυμούν να τα δουν στον πόλεμο της Ρωσίας επί της Ουκρανίας. Σου προκαλούν τρόμο ακόμα και να τα διαβάζεις αποστασιοποιημένα, πόσο δε μάλλον να τα βλέπεις γύρω σου ή να τα ζεις. Μοιραία μεγάλο μέρος του βιβλίου συμπεριλαμβάνει τέτοια περιστατικά και καταστάσεις αλλά το πάθος για την αλήθεια καταφέρνει να τα υπερβαίνει. «Ο συνεχής έλεγχος και επανέλεγχος, μια νέα, δεύτερου επιπέδου, άμιλλα, αυτή τη φορά όχι στον αγώνα αλλά στην ανάλυσή του, αποτελούσε για τον Μποτβίνικ τον μοναδικό τρόπο για να φτάσουμε σε μια πιο επιστημονική προσέγγιση του παιχνιδιού: το πάθος για την αλήθεια. Σήμερα, που οι βάσεις δεδομένων προσφέρουν στον σκακιστή οποιασδήποτε δυναμικότητας εύκολη πρόσβαση σε έναν γιγαντιαίο όγκο πληροφορίας, αυτά ακούγονται κάπως γραφικά. Πόσο μάλλον όταν τα υπολογιστικά προγράμματα καθιστούν ακόμα και την κοινή ανάλυση με τον αντίπαλο μια περιττή εθιμοτυπία. Είναι ωστόσο ο ίδιος πυρήνας που καθοδηγεί τις δύο πρακτικές: το πάθος για την αλήθεια οφείλει να εδράζεται στο σκληρό, υλικό δεδομένο της πληροφορίας». 

 

Οι δύο αντίπαλοι πέρα από το διαφορετικό στυλ στη σκακιέρα έχουν και διαφορετικό γούστο στις καρέκλες

 

Πάω σιγά σιγά προς το… φινάλε (αστείο που κάνει ματ!) Τα άρθρα του Χρήστου Νάτση υπάρχουν στο «Κοσμοδρόμιο» και πολλά από όσα φιλοξενούνται στο βιβλίο, έχουν ανέβει πρώτα εκεί. Εγώ προτιμώ την έκδοση αλλά κάποιος μπορεί να κάνει μια πρόβα εκεί για να δει αν τον ενδιαφέρουν και γιατί όχι να τα διαβάσει και ηλεκτρονικά, εφόσον του αρέσει αυτός ο τρόπος. Προσωπικά, θα ήθελα πολύ και έναν δεύτερο τόμο με όσα δεν χώρεσαν σε αυτό το βιβλίο. Η καλαίσθητη έκδοση είναι των εκδόσεων «Δόμος». Στα άρθρα του «Κοσμοδρόμιου» υπάρχουν φωτογραφίες που ντύνουν όμορφα το κάθε άρθρο και στο βιβλίο δυστυχώς λείπουν, ενδεχομένως για να μην αποθαρρύνουν εκείνους που δεν έχουν σχέση με το σκάκι – πόσες σκακιέρες να αντέξουν εκείνοι που στέκονται έξω από αυτές; Οι φωτογραφίες της ανάρτησης προέρχονται από άρθρα που υπάρχουν και στο «Κοσμοδρόμιο» και στο βιβλίο. Αναγνωρίζω ότι πολλοί που δεν έχουν καμία σχέση με το σκάκι θα προσπεράσουν αυτό το βιβλίο αλλά θα κάνουν στρατηγικό λάθος. Αν κάποιος μπορεί να εκτιμήσει σωστά τον τίτλο του γρήγορα θα καταλάβει ότι δεν είναι το σκάκι το κύριο θέμα του, παρόλο που είναι γεμάτο με αυτό. Ένας καλός τακτικός ελιγμός θα ήταν να διαβάσετε πρώτα την ανάρτηση μου και μετά βλέπετε και κάνετε - ουπς! φτάσατε ήδη στο τέλος, σόριιιι. «Παρόμοια, σχολιάζοντας ένα αφιέρωμα γαλλικού περιοδικού στο σκάκι και τις τέχνες, ο Ντόνερ θα σημειώσει ότι δεν τον ενδιαφέρει τι γράφουν οι συγγραφείς για το σκάκι (κι εδώ περνάει γενεές δεκατέσσερις τον Ναμπόκοφ), ούτε πώς το απεικονίζουν, αλλά αν παίζουν και πώς. Γι’ αυτό αναγνωρίζει μόνο τον Μαρσέλ Ντυσάν, που άφησε την τέχνη για το σκάκι, αγωνιζόμενος κανονικά και γράφοντας και σκακιστικά βιβλία. “Το σκάκι δεν μπορεί να συγκριθεί με τίποτα. Πολλά μπορούν να συγκριθούν με το σκάκι, αλλά το σκάκι είναι μόνο σκάκι”». Ξέρω ότι το παραπάνω απόσπασμα δημιουργεί μια αντίφαση. Αλλά και τι δεν δημιουργεί αντιφάσεις; 

 

Ο Σίροβ, 8 χρονών, στη Ρίγα. Το πονηρό βλέμμα προοικονομεί τη μελλοντική φωτιά στη σκακιέρα. Photo credit, M. Rabkin, via http://chesspro.ru