Μισή εντροπία δική μου

 

Το να διαβάζεις αδιαμεσολάβητα Πύντσον είναι ένας ανελέητος και μακράς διαρκείας διανοητικός καύσωνας για τον οποίο κανένα επικαιροποιημένο ή μη δοκίμιο δεν μπορεί να σε προειδοποιήσει επαρκώς∙ και το δοκίμιο του Θανάση Μήνα, παρά τις αρετές του, κάνει ακριβώς αυτό. Το συγκεκριμένο δοκίμιο στηρίζεται σε ένα δίπολο: το εξώφυλλο ανεβάζει ψηλά τις προσδοκίες του αναγνώστη και το τίμιο οπισθόφυλλο τις καταποντίζει – σύμφωνα με έναν απόκρυφο νόμο της θερμοδυναμικής που γνωρίζουν Εκείνοι και ίσως και Εγώ, το αποτέλεσμα τείνει τελικά προς την αταξία. Σχετικό χάος, συγυρισμένο ωστόσο! 

 

Έχοντας διαβάσει σχεδόν όλο το έργο του Τόμας Πύντσον – εκτός από το Vineland που περιμένω να μεταφραστεί σωστά στα ελληνικά – αναρωτιέμαι αν το δοκίμιο ετούτο μου πρόσφερε κάτι καινούριο. Αμφιταλαντευόμουν διαρκώς, τώρα ναι, τώρα όχι. Το ξαναλέω γιατί έχει σημασία, το οπισθόφυλλο είναι πολύ σωστά γραμμένο και περιγράφει με ακρίβεια όσα θα βρει ο αναγνώστης μέσα στο βιβλίο. Ο συγγραφέας όντως «αναζητά τις ρίζες της πυντσονικής γραφής» και «καταπιάνεται με μια σειρά θεμάτων που τον έχουν απασχολήσει στα σημαντικότερα μυθιστορήματά του». Σιγά σιγά όμως αντιλαμβάνομαι την κρυπτική αμφισημία του τίτλου: όσα βρίσκουμε στο βιβλίο είναι σημαντικά «για τον Πύντσον» από την οπτική του ίδιου του Πύντσον περισσότερο και όχι τόσο από την οπτική του αναγνώστη. Όποιος έχει διαβάσει ένα οποιοδήποτε βιβλίο του Πύντσον – πόσο μάλλον τα πιο σημαντικά του – θα έχει καταλάβει ότι πρόκειται για κατεξοχήν πολιτικό συγγραφέα που πίσω από την περιστασιακή ανεμελιά του ύφους δεν αφήνει να του ξεφύγει τίποτα. Ακόμα και αν αγνοείς όλες τις αναφορές του από τις πιο μεγάλες έως και τις μηδαμινές, δεν υπάρχει περίπτωση να μην ψυχανεμιστείς την πολιτική του στάση καθώς τα διαβάζεις.  

 

Στο άρθρο του βιβλίου με τίτλο «Οι Mason & Dixon και η τελευταία Σκωτσέζικη Επανάσταση», λόγω μιας ελάχιστης αναφοράς του Πύντσον σε αυτήν, διαβάζουμε μία 15σέλιδη ανάλυση για την Σκωτσέζικη Επανάσταση για να καταλήξει ο Θανάσης Μήνας στο τέλος: «Αν, στο Mason & Dixon, το ζήτημα εξετάζεται ακροθιγώς, υπάρχουν τουλάχιστον τρία σπουδαία μυθιστορήματα που ασχολούνται προνομιακά με την τελευταία Σκωτσέζικη Επανάσταση του 1745-1746…» – δε σας λέω ποια είναι για να πάτε να αγοράσετε το βιβλίο και να μάθετε μόνοι σας, ένα ουρλιαχτό διασχίζει το πορτοφόλι σας! Ok, το άρθρο είναι διαφωτιστικότατο για την Σκωτσέζικη Επανάσταση αλλά ελάχιστα έως καθόλου διαφωτιστικό για τους αναγνώστες που ίσως σκέφτονται να δοκιμάσουν για πρώτη φορά την λογοτεχνία του Πύντσον. Και με αφορμή αυτό εντόπισα ένα πρόβλημα, που είχα εντοπίσει και παλιότερα με παρόμοια αφορμή: ότι τα αποσπάσματα του Πύντσον, όσο εκτεταμένα και αν παρουσιάζονται, αποκομμένα όμως από την κύρια αφήγηση δείχνουν άνευρα και ανίκανα να φανερώσουν τι περίπου να περιμένει ένας καινούριος αναγνώστης του. Πολλά με συναρπάζουν στη γραφή του Πύντσον αλλά εκείνο που με έκανε να τον αγαπήσω είναι αυτό που θα ονομάσω – εντελώς αυθαίρετα και ίσως και ανέμπνευστα – plot-twist συμπόνιας. Είτε περιγράφει τα πιο αστεία και αλλόκοτα περιστατικά είτε σε παρασέρνει στις πιο λυρικές και σκοτεινές εξάρσεις του λόγου του, πάντα θα βρει ένα σημείο, συνήθως το κατάλληλο, για να φανερώσει το plot-twist συμπόνιας στην πιο ανθρώπινη μεγαλοσύνη του και εκεί ακριβώς είναι που σταματάω το βλέμμα μου για να ρίξω μια καλύτερη ματιά στο τσίμπημα στη καρδιά μου – είμαι και σε κρίσιμη ηλικία! 

  

 

Ο δοκιμιογράφος Θανάσης Μήνας είχε πολύ ενδιαφέρον, μου άρεσαν αρκετά οι παρεκβάσεις και το ιδιαίτερο στιλ του. Θα ξαναδιάβαζα ευχαρίστως κείμενά του. Η συλλογή άρθρων για τον Πύντσον όμως, νομίζω ότι δεν μου πρόσφερε κάτι, δεν θα έλεγα που δεν ήξερα γιατί πάντα μαθαίνεις κάτι νέο (και υπάρχουν πολλά τέτοια στο βιβλίο του), αλλά κυρίως, που δεν βίωσα ήδη, έστω και ανεπαίσθητα, όταν διάβαζα τα ίδια τα βιβλία του Πύντσον. Αν ξεκινούσα την ανάγνωση τώρα, ίσως να ήθελα μια κατευθυντήρια γραμμή∙ αλλά κάποιες φορές η λογοτεχνία λειτουργεί όπως ένα gps, όταν σου ξεκινάει τα ασαφή «κινηθείτε βορειοδυτικά για Καλιφόρνια» το καλύτερο που έχεις να κάνεις ίσως είναι να σταματήσεις και να ρωτήσεις έναν ντόπιο!  

 

Υ.Γ. 49  Το βιβλίο μπορεί να είναι για τον Πύντσον, τον τελευταίο μεγάλο που έμεινε, αλλά η ανάρτηση αυτή είναι για τον Κούντερα, τον τελευταίο μεγάλο που έφυγε.