Όνειρο ήτανε

Το βιβλίο ξεκινάει με την φράση, ακολουθούμενη από μια άνω τελεία – σαν μια ένδειξη επιφύλαξης και σαστιμάρας που αστράφτει στα μάτια του αναγνώστη – «Φαίνεται παράδοξο». Και αυτή είναι αρκετή κριτική για αυτό το βιβλίο. Ίσως και για κάθε βιβλίο εδώ που τα λέμε, μιας και η κριτική πάντα θα φαίνεται παράδοξη στα μάτια των καλλιτεχνών ή των φερεφώνων τους. «Δύο διάσημοι καλλιτέχνες, περαστικοί από εκεί, έκαναν δυο ταπεινότατες υποκλίσεις στον κριτικό· καθότι φόβος λέγεται ο συντάκτης του βιβλίου καλής συμπεριφοράς για όλους. Όσο ήσαν ακόμη μόνοι τους, τον αποκαλούσαν κουτορνίθι». Συνήθως προτρέπουν τους νέους συγγραφείς να μην περιγράφουν τα όνειρά τους στα βιβλία τους – δεν είμεθα ελεήμον φροϋδικό παράρτημα εδώ! – γιατί είναι μια συγγραφική ευκολία ελάχιστα ενδιαφέρουσα. Εκείνοι, αντιθέτως, πιστοί στην αταλαντοσύνη τους συνεχίζουν να το κάνουν. Αν όμως θέλεις να το κάνεις, πρέπει να το κάνεις σωστά. Όσα σπαράγματα ονείρων μου κατάφερα να ανακαλέσω κατά καιρούς, ουδέποτε είχαν ίχνος ρεαλισμού μέσα τους. Με τρόμαζαν με την αλλοκοτοσύνη τους και ταυτόχρονα, τρόπον τινά, με συνάρπαζαν. Η φράση «Ζω ένα όνειρο» είναι ένας γελοίος ευφημισμός. Ποιος λογικός άνθρωπος θα ήθελε πραγματικά να ζει ένα όνειρο; 

Αν δεν είσαι ο Παπακαλιάτης ώστε να περιγράφεις με εντελώς ρεαλιστικό και «καλογυρισμένο» τρόπο μια ιστορία που στο τέλος της θα αποδεικνύεται όνειρο, τότε το όνειρό σου οφείλει να είναι παράδοξο, πολύ παράδοξο. Είτε μιλάς την γλώσσα του ονείρου – «Η Αγρύπνια των Φίννεγκαν» του Τζέημς Τζόυς ή/και (να δούμε πότε θα μεταφραστεί) το «Zettels Traum» του Άρνο Σμιτ [ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΡΩΤΟΙ ΣΤΟ ΜΠΛΟΓΚ ΜΟΥ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΕΡΧΟΜΕΝΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ!!: «–ή ΜΠΟΥΣ!· να, τις ιστορίες για την “πεταλούδα”· και το “όνειρο του Εδουάρδου” - – Έι, τόΧεις σκεφτεί ποτέ, αν αυτές μπορεί νάΧανε ίσως για πηγή έμπνευσης τον ΚΑΡΟΛ; · (ή και τΑνάποδο;) – :;» / Arno Schmidt, Zettels Traum, zettel 762] – είτε μεταφράζεις το όνειρο σε γλώσσα – «Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ» του Τζόναθαν Σουίφτ ή/και την «Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων» του Λιούις Κάρολ – το όνειρο πρέπει να είναι ολότελα παράδοξο (και δεν εννοώ με αυτό, ας πούμε, κυβέρνηση της ΝΔ στις επερχόμενες εθνικές εκλογές, αλλά περισσότερο, αυτοδυναμία του ΚΚΕ· τόσο παράδοξο!). 

Ο Βίλχελμ Μπους (...ο πρεσβύτερος, επειδή είναι αρκετά παλιός – πάντα περίμενα να κάνω αυτό το γελοίο λογοπαίγνιο, συγχωρήστε με), θεωρείται ο πρωτοπόρος των κόμικ, που στο τέλος της ζωής του μεταπήδησε στο πεζό λόγο διατηρώντας την ίδια μοχθηρία και φιλοσοφική στάση που είχε σε όλη του την ζωή. Εξάλλου, στο «Όνειρο του Εδουάρδου» μετατρέπεται σε ένα σκεπτόμενο σημείο και «περιπλανιέται σε σημεία και τέρατα», όπως σημειώνει χαρακτηριστικά και ο Νικήτας Σινιόσογλου στο επίμετρό του. Ακόμα και ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν δεν είχε λόγια γι’ αυτό το βιβλίο («7. Για όσα δεν μπορεί να μιλά κανείς θα πρέπει να σωπαίνει»!!!) ο οποίος το λάτρευε και το μνημόνευε συχνά. 

[…] «”Αν κάποιος δεν μπορεί να φανταστεί τι είναι το σημείο, τούτο συμβαίνει απλούστατα επειδή είναι πολύ τεμπέλης για να το κάνει!”. Έκτοτε το επιχείρησα πολλές φορές. Ακριβώς την ώρα όμως που θαρρώ πως το πέτυχα, ακριβώς τότε είναι που δεν έχω τίποτε. Και γενικώς, φίλοι μου, έτσι δεν μας συμβαίνει με όλα τα πράγματα που θέλουμε να εξετάσουμε εξονυχιστικά; Δηλαδή πως, τη στιγμή εκείνη που λέμε ότι τα συλλάβαμε με την ευαίσθητη οξύνοιά μας, εκείνα αποτραβιούνται ύπουλα μέσα στις κρυψώνες του ασύλληπτου για να χαθούν άπαξ και δια παντός, όμοια με τον μαγεμένο λαγό που ο κυνηγός αδυνατεί να χτυπήσει; Συγκατανεύετε; Ομοίως». 

Τα όνειρα απαιτούν ερμηνεία θα σου πουν οι ψυχολόγοι που σέβονται τον εαυτό τους (όπως και τα καλά βιβλία το ίδιο, θα σιγοντάρουν και οι κριτικοί) και εγώ επέλεξα μία που μου άρεσε πολύ και με συγκίνησε, όπως αποτυπώνεται στα άτακτα σχόλια που γράφουν εν είδει επιλόγου ο μεταφραστής Γιάννης Κοιλής από κοινού με την Μαρία Τσατήρα. 

[…] «Ο κοιμώμενος ονειρεύεται ότι μεταμορφώνεται σε σημείο, δίχως διαστάσεις αλλά με πολλά ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Έτσι, ως σημείο, διαγράφει τη διαδρομή του μέσα από τον κόσμο διάφορων διαστάσεων και περιστάσεων. Μια ωραία ερμηνεία – πέρα από τη φιλοσοφική ή τη γεωμετρική – θα ήταν να αντιληφθεί ο αναγνώστης αυτό το σημείο ως την κουκκίδα, το ίχνος που αφήνει ο σκιτσογράφος στο χαρτί για να παραστήσει όσα θελήσει και μπορέσει». 

Ο μεταφραστής Γιάννης Κοιλής, ήδη από τον αριστουργηματικό «Σιμπλίκιο Σιμπλικίσιμο» μού δίνει την εξής εντύπωση: ότι είναι πολύ εκλεκτικός στις μεταφράσεις του, και όσα βιβλία φέρνει στο προσκήνιο είναι δικές του, λίγο σπάνιες και αλλόκοτες, επιλογές βιβλίων εξαιρετικών πλην όμως δύσκολων να βρουν την εκδοτική φωνή τους σήμερα. Είναι κάπως σαν να λέει, «Κοιτάξτε, εγώ τα κουτσοβγάζω οικονομικά και ξέχωρα από την μετάφραση, έτσι, θέλω και μεταφράζω συγκεκριμένα βιβλία, ψήνεστε για έκδοση ή όχι»; Και αν η απάντηση είναι θετική (όπως εδώ) τότε και το αισθητικό αποτέλεσμα θα είναι εγγυημένο. Τον παρακολουθώ με πολλή προσοχή σε κάθε μεταφραστικό του βήμα. Το ενδιαφέρον μου όμως προκαλεί και ο αλλόκοτος δοκιμιογράφος Νικήτας Σινιόσογλου, όπου με αυτή την ιδιότητα γράφει εδώ το εκπληκτικό επίμετρο που ευχαρίστως θα ήθελα να αναπαράγω στην ολότητά του αλλά θα αρκεστώ σε ένα μικρό κομμάτι που φανερώνει συνοπτικά την αδυσώπητη και ολική μοχθηρία που φωλιάζε ανέκαθεν στους ανθρώπους και ο διορατικός Μπους είχε προβλέψει από καιρό! 

Ωστόσο, οι εκδόσεις «Γαβριηλίδη» απογοητεύουν ακόμα μια φορά. Όσο poems είναι μερικοί (λίγοι) τίτλοι τους… τόσο (και άλλο τόσο) crimes είναι τα βιβλία τους ως αντικείμενα. Με αυτό το λευκό απορροφητικό εξώφυλλο, ακόμα και αν τα κρατάς φορώντας αποστειρωμένα γάντια, μέσα σε τρεις μέρες θα έχουν χάσει τουλάχιστον το 30% της αξίας τους, μισή τιμή εξαρχής έπρεπε να μας τα δίνουν. Επίσης, η βιβλιοδεσία μοιάζει με αποτέλεσμα άπειρου υπαλλήλου που έπιασε μόλις δουλειά σε συνοικιακό βιβλιοπωλείο. Χίλιες φορές να μας τα πουλούσαν σε φωτοτυπίες με σπιράλ δέσιμο, όπως ο ευρωβουλευτής Κυριάκος Βελόπουλος, τις χειρόγραφες επιστολές του Ιησού Χριστού! Τα σώζει κάπως, η ωραία γραμματοσειρά και το χαρτί που χρησιμοποιούν στο εσωτερικό. 

[…] «Αναρωτιέμαι γιατί το διαμάντι αυτό δεν άρεσε – είναι όμορφα γραμμένο, ευφυέστατο, γεμάτο παιγνιώδεις εικόνες και παρατηρήσεις, κι άλλωστε μεταφέρει την ίδια σαρδόνια κοσμοαντίληψη που διαπνέει τα «κόμικ» του Μπους, που ήταν πολύ επιτυχημένα. Δεν θα έπρεπε η νουβέλα αυτή να πάει καλά σαν και κείνα; Η μόνη ερμηνεία που μπορώ να δώσω είναι πως πιο εύκολα συγχωρούμε τον κυνισμό και τον πεσιμισμό στα σκίτσα απ’ ό,τι στα λόγια. Η γλώσσα μάς πετσοκόβει με μιαν ακρίβεια τρομακτική. Δεν αντέχουμε να ακούμε ή να διαβάζουμε πράγματα που μπορεί και να μας διασκέδαζαν, αν τα βλέπαμε ζωγραφιστά. Οι μορφές που ενδύονται τον λόγο παραείναι αληθινές και οικείες για να έχουν το σχετικό ακαταλόγιστο που αναγνωρίζουμε στα σκίτσα». 

Αναγνώστη, μη ροχαλίζεις τόσο!! 

Ξύπνα και διάβασέ το.

Υ.Γ. 2666  Τα σκίτσα προέρχονται από το παιδικό δημοφιλές βιβλίο «Max und Moritz». Αν ζούσε τώρα θα τον είχαν ήδη λιντσάρει οι μαμάδες του facebook! Στο επίμετρο του βιβλίου, ωστόσο, θα διαβάσετε μια ωραία ερμηνεία για την ούτως ή άλλως γνωστή και αναμφισβήτητη μοχθηρία των παιδιών.