Όχι τάδε. Έφη.

Ο κανόνας ήταν σαφής και απαράβατος – πάντα διάλεγα πρώτα τον συγγραφέα και μετά, εφ' όσον υπήρχαν περισσότερες μεταφράσεις, διάλεγα εκείνη που μου φαινόταν καλύτερη και του γούστου μου. Μόνο μια μεταφράστρια με έκανε να παραβώ τον κανόνα. Η Έφη Καλλιφατίδη είχε το όνομα είχε και την χάρη. Το όνομά της στο εξώφυλλο αποτελούσε την εγγύηση μιας καλής μετάφρασης αλλά παραδόξως δεν σταματούσε εκεί το πράμα, κάτι ακόμα συνέβαινε στο παρασκήνιο. Οι καλοί μεταφραστές είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να συμβεί σε έναν αναγνώστη, η ευγνωμοσύνη μας απέναντί τους μπορεί τις περισσότερες φορές να είναι βουβή, είναι όμως αδιαμφισβήτητη. Ποτέ όμως δεν αντιμετωπίζουμε έναν μεταφραστή με το κύρος και τον σεβασμό που θα δείχναμε σε έναν μεγάλο συγγραφέα, τον Ίταλο Σβέβο ας πούμε. Γιατί όχι; Μήπως θα έπρεπε; Επιτρέψτε μου μια προσωπική ιστορία.

Μπορεί η Έφη Καλλιφατίδη να έχει μεταφράσει βιβλία και συγγραφείς που αγαπώ, «Η ζωή και οι απόψεις του Τρίστραμ Σάντι» του Λόρενς Στερν, «Γουάιτ τζάκετ» του Χέρμαν Μέλβιλ, «Το σπίτι με τα εφτά αετώματα» του Ναθάνιελ Χόθορν ή το «Μαρκοβάλντο» του Ίταλο Καλβίνο. Στον αντίποδα έχει μεταφράσει και βιβλία που βαριέμαι θανάσιμα, όπως τα μυθιστορήματα του Ουμπέρτο Έκο. Ή ακόμα και αδιάφορα (τουλάχιστον μέχρι να αρχίσω να ενδιαφέρομαι) όπως «Το ημερολόγιο της Μπρίτζετ Τζόουνς». Εκνευρίζομαι που έχω την «Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων» σε διαφορετική μετάφραση από τη δική της. Θαλασσοδέρνομαι εδώ και χρόνια μέχρι να βρω το «Νοστρόμο» σε δική της μετάφραση ή έστω να το βρω, μιας και παρότι ο Κόνραντ υπήρξε από τους πολύ αγαπημένους μου συγγραφείς, έχω ακόμα βασικές ελλείψεις, το ομολογώ.

Εκείνο που με εντυπωσίασε είναι ότι κάποια στιγμή έγινε ένα κλικ (ή κρακ!) στο μυαλό μου και έκτοτε όποτε έβλεπα το όνομά της σε βιβλίο ψιλοάγνωστο σε μένα, κοντοστεκόμουν, δεν μπορεί, για να το επέλεξε αυτή κάτι θα ξέρει. Νόμιζα ότι το επέλεξε η ίδια. Και ίσως να το επέλεξε. Για μένα, θεωρώ ότι, το επέλεξε. Για μένα το επέλεξε! Έτσι έμαθα το βιβλίο του Μπέπε Φενόλιο, άγνωστου συγγραφέα σε μένα. Ή τον «Άγιο καπνό» του Γκιγιέρμο Ινφάντε, πολύ πριν μάθω ότι αυτός είναι ο συγγραφέας του τρελού μυθιστορήματος (περίμενε στην σειρά σου, γαμώτο) «Τρεις ταλαίπωροι τίγρεις» – εγώ δεν καπνίζω, πώς κατέληξα να αγοράσω τέτοιο βιβλίο; Holy smoke!, θα τρελαθώ εντελώς. Κάπου το έχω δανείσει αυτό το βιβλίο αλλά θα το ξαναπάρω στα χέρια μου και τότε θα το διαβάσω με ανανεωμένο ενδιαφέρον.

Πριν έναν χρόνο γίναμε φίλοι και στο facebook – όσοι θέλετε μπορείτε να βάλετε το “φίλοι” σε εισαγωγικά όπως προστάζει η ιντερνετική πολιτική κορεκτίλα, έτσι και αλλιώς ήμασταν φίλοι, πολύ πριν το υποψιαστούμε και οι δύο. Ανταλλάξαμε μερικές ζεστές κουβέντες, και συμμετείχαμε σε κάποιες προπαρασκευαστικές συζητήσεις που έφεραν στην επιφάνεια το θέμα της ελλιπέστατης μετάφρασης της «Συνείδησης του Ζήνωνα» και το γεγονός ότι η Έφη Καλλιφατίδη έχει μία μετάφρασή του στα συρτάρια της εδώ και πολλά χρόνια. Αυτό ήταν ένα παράπονό της που έψαχνε διέξοδο, μάλιστα οι συμμετέχοντες στην συζήτηση προτείναμε να γίνει περιορισμένη ιδιωτική έκδοση και όσοι ενδιαφερόμαστε για τον Σβέβο να αγοράσουμε τα αντίτυπα. Ακόμα περισσότερο, επιφόρτισε έμενα (μαζί με άλλους) αν θέλουμε να αντιγράψουμε σε ηλεκτρονική μορφή τα χειρόγραφα κομμάτια της μετάφρασης. Ποιος θα ανέθετε αυτό σε έναν ουσιαστικό άγνωστό της, αν δεν διέθετε την ζεστασιά και την καλοσύνη όλου του κόσμου;

Η ευχάριστη είδηση ήρθε λίγες μέρες αργότερα όταν μας ανακοίνωσε ότι οι εκδόσεις Αντίποδες ενδιαφέρθηκαν για την μετάφρασή της. Η Έφη έταζε με χαρά υπογεγραμμένα αντίτυπα δεξιά και αριστερά. Ναι, το ήθελα πολύ ένα υπογεγραμμένο αντίτυπο, περισσότερο όμως θα ήθελα να συνέχιζε να βάζει την υπογραφή της σε δεκάδες ακόμα βιβλία. Και η αδυναμία της αυτή, με πληγώνει βαθύτατα, στο υπογράφω. Υπάρχει αυτό που λέμε “κύκνειο άσμα” για έναν μεταφραστή; Νομίζω ότι σε αυτήν την περίπτωση, ισχύει. Μπορεί η Έφη Καλλιφατίδη να μετέφρασε και άλλα βιβλία πριν από τον πρόωρο θάνατό της αλλά το κύκνειο άσμα της, με την αίσθηση του μεγάλου και του σπουδαίου, είναι αναμφίβολα «Η συνείδηση του Ζήνωνα» του Ίταλο Σβέβο, ένα βιβλίο και ένας συγγραφέας που αγαπούσε ιδιαιτέρως. Δυστυχώς αυτό το “σβ” του ονόματος του Σβέβο, φέρνει στα ελληνικά μυαλά κάτι το τελεσίδικο, το μη αναστρέψιμο.

Ίσως να έγραψα παραπάνω απ' όσα σηκώνει η περίσταση. Όπως λέει και ο τίτλος ενός βιβλίου του Ρέι Μπράντμπερι που μετέφρασε η Έφη, ο θάνατος είναι μοναχική υπόθεση.

Υ.Γ. 2666  Η φωτογραφία είναι από το λογαριασμό του facebook των εκδόσεων "Αντίποδες".