Zugzwang

 

Κατ’ αρχάς, ας το ξεκαθαρίσουμε αυτό, κάθε βιβλίο στα ελληνικά που ενισχύει (με την ευρεία έννοια) την σκακιστική βιβλιογραφία είναι απολύτως καλοδεχούμενο. Καθότι όμως θεωρώ την γάτα την πιο σύντομη μεταφορά της ευτυχίας και το σκάκι την συντομότερη μεταφορά της ζωής, διαψεύστηκα ως προς το δεύτερο και ένιωσα σαν γυάλινο στολίδι σε ψηλό ράφι που αναπόφευκτα θα θρυμματιστεί χάρη στο ευτυχισμένο παιχνίδι ενός αιλουροειδούς. Ο υπότιτλος του βιβλίου, «Ο κόσμος σε 64 τετράγωνα» με γέμισε τεράστιες προσδοκίες που δεν επιβεβαιώθηκαν ποτέ· αν αντί για αυτόν, έγραφε «Ένας κόσμος σε 64 τετράγωνα» τα πράγματα θα ήταν πιο ξεκάθαρα στο μυαλό μου. «Ωστόσο, μένει να δούμε κατά πόσο είναι εφικτή η μεταφορά στοιχείων από το παιχνίδι στην πραγματική ζωή, διότι, παρ’ όλη την πολυπλοκότητά του, το σκάκι είναι κάτι εξαιρετικά απλό από δύο απόψεις: υπάρχουν λίγοι και σαφώς διατυπωμένοι κανόνες, και υπάρχουν μόνο τρεις δυνατές εκβάσεις μιας παρτίδας. Κανένα άλλο πεδίο δράσης στον κοινωνικό κόσμο δεν διαθέτει τόσο σαφώς ορισμένες παραμέτρους, γεγονός που καθιστά την ιεράρχηση των στόχων και την αποτίμηση της επιτυχίας ασύγκριτα δύσκολη». Όπως και να’ χει, ξεσκονίστε τις σκακιέρες που παραγγείλατε από το Amazon μόλις τελειώσατε το «Queen’s Gambit», τώρα είναι η ώρα να πιάσουν τόπο τα λεφτά σας! 

 

Όταν κάποιος ασχολείται επισταμένως με ένα πεδίο και ταυτόχρονα το αγαπά βαθύτατα τότε μπορεί να το αναγάγει με ευκολία σε απόλυτη μεταφορά της ανθρώπινης ύπαρξης είτε πρόκειται για το πινγκ πονγκ είτε για το πλέξιμο. Το ίδιο κάνουν και όσοι αγαπούν το σκάκι. Δε θέλω να σας την σπάσω αλλά το σκάκι δεν το ξεπερνάει κανένα άλλο πεδίο σε αυτή τη διαμάχη. Με αυτά κατά νου, είχα σκεφτεί να δώσω ως τίτλο στην ανάρτηση το «Chess is life» μια γνωστή ρήση του παγκόσμιου πρωταθλητή Μπόμπυ Φίσερ. Τελικά, πολύ γρήγορα κατέληξα στο «Zugzwang» μια περίεργη κατάσταση στο σκάκι όπου ο παίκτης που έχει σειρά να παίξει θα προτιμούσε να μην κάνει καμία κίνηση (σαν άλλος Μπάρτελμπυ ο Σκακιστής!) γιατί γνωρίζει ότι θα δυσχεράνει περισσότερο τη θέση στην οποία βρίσκεται αλλά είναι υποχρεωμένος από τους κανόνες να κινηθεί· κάτι παρόμοιο ένιωθα και εγώ, υποχρεωμένος καθώς ήμουν από τον άτυπο κανόνα της ανάγνωσης να τελειώνει κάποιος το βιβλίο που ξεκινά, ενώ με κάθε σελίδα που γυρνούσα ένιωθα ότι η απόλαυσή μου ολοένα και έφθινε. Πλέον δεν παίζω σκάκι με την ίδια συχνότητα όσο παλιά και ίσως ούτε με το ίδιο πάθος και έτσι περίμενα να βρω σε αυτό το βιβλίο εντελώς άλλα πράγματα από αυτά που βρήκα – είπαμε, μεγάλες προσδοκίες ενός παραπλανητικού τίτλου. Δε με νοιάζουν πια γενικές πληροφορίες για τους παγκόσμιους πρωταθλητές σκακιού, για τον τρόπο διεξαγωγής των τουρνουά, για την επίσημη βαθμολογία ΕΛΟ που αντικατοπτρίζει την ισχύ κάθε μεμονωμένου παίκτη, για αναφορές του σκακιού σε βιβλία, ταινίες, πίνακες, για την ιδιότυπη σχέση μεταξύ μεγαλοφυΐας και τρέλας, με ποιους τρόπους η τεχνολογία μεταβάλει το σκάκι, κλπ. Όλα αυτά τα βρίσκεις κάνοντας μερικές απλές αναζητήσεις στο διαδίκτυο. Σίγουρα όμως αξίζουν να βρίσκονται συγκεντρωμένα και μεταφρασμένα σε ένα βιβλίο και για αυτό επικροτώ απερίφραστα την έκδοση των «Αντιπόδων». Είναι ένα καλό εισαγωγικό βιβλίο για το σκάκι – που περιέχει και ευσύνοπτους τους κανόνες του παιχνιδιού, σε παράρτημα στο τέλος, πολύ καλή κίνηση αυτή που στην σκακιστική σημειογραφία θα την σημειώναμε με ένα θαυμαστικό – που θα συναρπάσει όσους μπαίνουν τώρα στο μαγικό κόσμο του σκακιού.

Όσοι πάλι αναζητάτε κάτι περισσότερο, σας παραπέμπω στο βιβλίο του Γκάρυ Κασπάροφ «Η ζωή είναι μια παρτίδα σκάκι» που επανεκδόθηκε προσφάτως, και λέει πολλά περισσότερα από το βιβλίο του Κρίστιαν Μαν τον οποίον θα έβγαζε εκτός μάχης σε 7 κινήσεις. Μάλιστα, ο Κρίστιαν Μαν χρησιμοποιεί μια σκωπτική αναφορά για τον Κασπάροφ επειδή έδινε διαλέξεις σε Αμερικανούς επενδυτές (όντως έδινε!) χρησιμοποιώντας τις γνώσεις του από το σκάκι (εμείς στην Ελλάδα έχουμε για αυτό τον Σάββα Πούμπουρα που χρησιμοποιεί τις πολύτιμες γνώσεις του από το «Πλάκα κάνεις» που παρουσίαζε επί σειρά ετών, τι να κάνουμε, ό,τι έχει ο καθένας!). Πού πα ρε Μαν μου, το ξέρει η μανούλα σου, το βιβλίο του Κασπάροφ δεν το φτάνεις με τίποτα. Ένα άλλο βιβλίο είναι το ανυπέρβλητο φεμινιστικό κόσμημα της Μέριλιν Γιάλομ «Η γέννηση της βασίλισσας του σκακιού», ένα δοκίμιο που αγαπώ πολύ και το είχα αγοράσει κάποτε μόλις 1,90 ή 2,90 ευρώ, κάτι τέτοιο, ακόμα δεν μπορώ να το πιστέψω. Περιττό να το πούμε αλλά οι περισσότεροι επιμένετε να εθελοτυφλείτε και για αυτό αξίζει την μνεία, η Μέριλιν συγκριτικά με τον άντρα της Ίρβιν βλέπει 5 κινήσεις μπροστά, για να μείνουμε και στο πνεύμα του βιβλίου που παρουσιάζεται! Εξάλλου το μόνο που βρήκα ενδιαφέρον από το βιβλίο του Κρίστιαν Μαν είναι ένα μικρό κεφάλαιο που αναλύει σε αδρές γραμμές το έμφυλο ζήτημα που προκύπτει στο κόσμο του σκακιού – σαφώς η Γιάλομ φτάνει πολύ πιο βαθιά, αν και δεν ασχολείται τόσο με το σήμερα, σίγουρα το όλο ζήτημα θα άξιζε διευρυμένη ανάλυση. Αντιγράφω ένα κομμάτι όπου αναφέρεται και η πολύ καλή σκακίστρια Τζούντιθ Πόλγκαρ – Αλλού σε λέγανε Τζούντιθ εδώ Γιούντιντ! – και προσφέρω ισοπαλία ως δείγμα καλών προθέσεων στους «Αντίποδες» γιατί έβγαλαν από το πουθενά ένα βιβλίο για το σκάκι, σε ωραία μετάφραση του Νίκου Θεοδωρόπουλου, και σε εκείνη ακριβώς την πράσινη απόχρωση που αγαπώ πολύ· και αυτό είναι εξαιρετική κίνηση!!

[…] «Μεταξύ άλλων, υπάρχει το ερώτημα για την ίδια την κατηγορία «σκάκι γυναικών», για την ύπαρξη δηλαδή διακριτών τουρνουά, τίτλων και πρωταθλημάτων για γυναίκες. Για τους μεν, πρόκειται για κάτι απαραίτητο, αφού έτσι προσελκύονται στο σκάκι κορίτσια τα οποία διαφορετικά θα περιθωριοποιούνταν από την ανδρική κυριαρχία και θα έχαναν κάθε κέφι για το παιχνίδι. Άλλοι βλέπουν κριτικά την ύπαρξη του «σκακιού γυναικών» και επισημαίνουν ότι το σκάκι είναι ένας καθαρά πνευματικός αγώνας, στον οποίο το σωματικό μέγεθος και η μυϊκή δύναμη δεν παίζουν κανένα ρόλο. Ένα «κρυσφήγετο» για τις γυναίκες που παίζουν σκάκι, υποστηρίζουν, συνιστά σιωπηρή παραδοχή ότι είναι υποδεέστερες από τους άντρες. Η Γιούντιτ Πόλγκαρ, η ισχυρότερη σκακίστρια στην ιστορία, έχει μιλήσει δημόσια υπέρ της κατάργησης του «σκακιού γυναικών» και της διοργάνωσης κοινών τουρνουά και για τα δύο φύλα, και η ίδια απέφευγε από νωρίς τη συμμετοχή σε τουρνουά γυναικών. Μόνο τότε, υποστήριζε η Πόλγκαρ, οι γυναίκες με ταλέντο στο σκάκι αναγκάζονται να αναμετρηθούν με τους καλύτερους, πράγμα που τις αναγκάζει να δουλεύουν πιο σκληρά για να βελτιώσουν το παιχνίδι τους. Διότι προς το παρόν, κατά την Πόλγκαρ, τα κορίτσια και οι γυναίκες είναι ικανοποιημένες με τις επιτυχίες τους στους αμιγώς γυναικείους διαγωνισμούς και δεν προσπαθούν να βελτιώσουν την επίδοσή τους με εντατική προπόνηση».