Τι δεν καταλαβαίνεις;

 

 

Γλωσσοκοπάνες, άνθρωποι που δεν βάζουν γλώσσα μέσα τους, άλλοι που βγάζουν γλώσσα, κουτσομπολιό, αβούτηχτες γλώσσες λόγω εξαντλήσεως αποθεμάτων μυαλού, πολλά μπορεί να πει κάποιος στην προσπάθειά του να μην συνεννοηθεί με κανέναν. Γιατί η γλώσσα είναι επιτυχημένο όργανο αποξένωσης και μη επικοινωνίας χρόνια τώρα – «τα λέμε ρε», «να τα πούμε κάποια στιγμή», «τι λέει!», κλπ. Επίσης είναι και θαυμάσιο όργανο εξουσίας, μας τα έχει πει και ο Όργουελ αυτά. Μην είστε ζώα, μάθετε να αναγνωρίζετε τις παγίδες της! «Στη γλώσσα αυτή έχουν εκλείψει όλοι οι χρόνοι πλην του Μέλλοντος· στον τόπο αυτό γνωρίζουν μόνο τα μέλλοντα να συμβούν, ληξιπρόθεσμες αποφάσεις και μελλούμενη ευτυχία. Πότε-πότε κάθονται ο ένας πλάι στον άλλον σαν φοβισμένα παιδιά, και σιωπούν, επειδή συμβαίνουν πράγματα παράξενα, μυστηριώδη. Επιτέλους, αρχίζει ένας να μιλά διστακτικά. Τα πάντα μετατρέπονται σε πλεονεκτήματα· αύριο κιόλας θα είναι όλα καλύτερα. Αγκαλιάζονται, χαμογελούν ο ένας στον άλλον και κρεμούν τις ελπίδες των στο ημερολόγιο».
 

Το βιβλιαράκι αυτό είναι αρκετά ιδιαίτερο και απαιτεί την προσοχή σας. Και εγώ στην αρχή το πήρα χαλαρά και το παράτησα νωρίς. Σίγουρα η κεντρική ιδέα απηχεί εκείνη του Ίταλο Καλβίνο στις «Αόρατες πόλεις» – ένα από τα λίγα βιβλία του Ιταλού που παράτησα πριν το τέλος και ψιλοβαριέμαι κάπως· καλά μωρέ μην βαράτε, θα το διαβάσω κάποια στιγμή, να κοιτάτε την καμπούρα σας. Εδώ, ο Γιούργκεν Μπούχμαν γράφει για τις αόρατες γλώσσες, γλώσσες και διαλέκτους που συγκέντρωσε ο Μάρκο Πόλο στα ταξίδια του, αφηγήθηκε σε έναν συγκρατούμενό του στην Βενετία, εκείνος τις συγκέντρωσε σε βιβλίο που βρέθηκε να μελετάται από γλωσσολόγους εφτά αιώνες αργότερα και τελικά κατέληξε στα χέρια του Μπούχμαν που ασχολήθηκε με την γερμανική του μετάφραση. Πού βρίσκεται και πού χάνεται το νήμα της αλήθειας δεν έχει σημασία σε τέτοια παιγνιώδη βιβλία, μόνο η χαρά του αναγνώστη μετράει. (…) «Η Signorelli συμπεραίνει από αυτό ότι ο Μάρκο Πόλο στο κείμενό μας έχει καθολικεύσει ειρωνικές παρατηρήσεις Κινέζων λογίων σχετικά με τις δυσκολίες αλληλοκατανόησης μεταξύ επιστημόνων, οι οποίες και στην Ευρώπη δεν πρέπει να είναι εντελώς άγνωστες».
 

Οι παρατηρήσεις του… Μάρκο Πόλο για την γλώσσα, παρότι μόλις 34, είναι αρκετά κρυπτικές και δύσληπτες, και ο αναγνώστης πρέπει να τις διαβάσει και να τις ξαναδιαβάσει, και πάλι ενδέχεται να μην καταφέρει να τις μεταφράσει στη δική του γλώσσα. Στο δεύτερο μισό του βιβλίου υπάρχει ένα γλωσσολογικό παράρτημα όπου οι μελετητές και οι γλωσσολόγοι προσπαθούν να αποσαφηνίσουν τις πιο δύσκολες εξ αυτών, ή να τις θολώσουν περισσότερο. Το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Μπούχμαν παραμένει ανέκδοτο αλλά θέλω να ελπίζω ότι αυτό θα αλλάξει σύντομα, γιατί είναι ένα συγγραφέας με δυναμική και ευφυΐα, και σπανίζουν πλέον αυτά τα δείγματα. Η έκδοση του «Gutenberg» μάς προσφέρει όλα τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της σειράς του «Aldina», η ωραία μετάφραση και ένα σύντομο επιλογικό σημείωμα είναι του Συμεών Σταμπουλού, ενώ το υπέροχο εξώφυλλο είναι έργο του Άλεξανδρου Ίσαρη - «Το βλέμμα», 2007. 

 

Το βιβλίο πηγαινοέρχεται ανάμεσα στην αυτοαναφορικότητα και στη διακειμενικότητα, και σε άλλες παράξενες καταστάσεις, αλλά η γλώσσα είναι το κύριο θέμα του, δηλαδή «μένει αυτό που ήταν μάλλον εξ αρχής η μοναδική πρόθεση: μία υψηλών προδιαγραφών λογοτεχνία καμωμένη από άηχους, δασείς φθόγγους και μετέωρες χειρονομίες». Μην του βγάζετε την γλώσσα, αλλά μπείτε στη δική του!
 

«Η τέχνη του ορισμού και οι δέκα εννέα μορφές [του αριστοτελικού] συλλογισμού από τη μορφή Barbara μέχρι την Festino, και από την Bocardo μέχρι την Ferison, δεν άφησαν σε καμιά γλώσσα τόσο βαθιά ίχνη όσο σε αυτήν· δικαίως θεωρείται από τους γείτονες θαύμα λογικής. Σε ιδιότυπη αντίθεση απέναντι στη τόση οξύνοια βρίσκονται οι κοινωνικοί θεσμοί αυτού του λαού. Οι ειδήμονές του διαβεβαιώνουν ότι πίσω από κάθε επειδή κρύβεται μια ανοησία του χθες, και πίσω από κάθε συνεπώς μια ανοησία του αύριο, έτσι που θα έπρεπε να γελά κανείς, αν η κατάσταση δεν ήταν απελπιστική».