Ραδιενεργή λογοτεχνία

Κοντοζυγώνουν και τα Νόμπελ Λογοτεχνίας και όλοι κρατάμε την ανάσα μας. Θα ξέρουμε τον βραβευμένο; Θα προφέρεται το όνομά του με τον αγύμναστο μυ της μεσογειακής μας γλώσσας; Θα έχει μεταφραστεί κάποιο βιβλίο του στα ελληνικά; Πότε θα εμφανιστεί ο πρώτος που θα ανακοινώσει στα κοινωνικά δίκτυα ότι τον γνωρίζει και μάλιστα τον έχει διαβάσει, λαχτάρα ανάλογη με εκείνη της ανακοίνωσης του πρώτου μωρού κάθε νέου χρόνου; Τα πηγαδάκια στις παρέες δίνουν και παίρνουν – νισάφι πια με την πολιτική της Ελλάδας, ας μιλήσουμε και λίγο για την πολιτική της Σουηδίας!

Σχεδόν όλοι έχουμε μια ιδέα για το τι είναι λογοτεχνία και τι όχι, και  έχουμε επανηλειμμένως ονειρευτεί τον συγγραφέα με το άσπρο άλογο που την υπηρετεί καλύτερα από όλους τους άλλους! Ξεκαβαλάτε (δε ξέρω και πώς λέγεται στα σουηδικά)! Το κοντινότερο που έχουμε σε συγγραφέα με άσπρο άλογο να περιτριγυρίζει τα βασιλικά κάστρα, λέγεται πως είναι, ένας τύπος από την Ιαπωνία. Όσοι είστε μαζί του βάλτε ξυπνητήρι, οι υπόλοιποι συνεχίστε τα όνειρα – θα μας ξυπνήσει όλους, εξάλλου, ο εφιάλτης της ανακοίνωσης! Και όταν όλα τελειώσουν, θα μείνει μόνο η λογοτεχνία ή “σαν λογοτεχνία” ή “λογοτεχνία λέγεται αυτό;” ή “λογοτεχνία με πολιτικά κριτήρια” ή “γεωπολιτική λογοτεχνία” ή “λογοτεχνία στα μούτρα τους”. Λογοτεχνία, όμως. 

«Ταξιδιωτικό γραφείο του Κιέβου οργανώνει εκδρομές στο Τσέρνομπιλ. Περιλαμβάνεται ο γύρος των εγκαταλειμμένων πόλεων...
    Τιμές εξαιρετικά συμφέρουσες...
    Επισκεφθείτε τη Μέκκα της πυρηνικής ενέργειας...».
(Εφημερίδα Ναμπάτ, Φεβρουάριος 1996)

Αυτό είναι το τέλος του συνταρακτικότατου βιβλίου της Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, ένα κάπως «ανώριμο» επιμύθιο για μια τραγωδία που μετά βίας μπορούμε να συλλάβουμε. Προηγήθηκαν οι εκατοντάδες μαρτυρίες των ανθρώπων που βίωσαν αυτή την καταστροφή. 26 Απριλίου 1986. Μια μέρα που τους βρήκε σε εμπόλεμη κατάσταση. Άντρες που παραδίδονταν ανόητα πρόθυμοι σε ένα ηρωικό φαντασιακό. Γυναίκες που στέρευε ραγδαία μέσα τους η διάθεση για ζωή και η επιθυμία να γίνουν μητέρες. Πατρίδες που εξαερώνονταν ακτινοβολώντας. Σπίτια που εκκενώνονταν βιαίως, μόνο όμως για... τρεις μέρες. Αλλοπαρμένες γάτες και απορημένοι σκύλοι που φρουρούσαν με υπακοή το πεδίο της εγκατάλειψης. Ηλικιωμένοι που περιγελούσαν τον θάνατο απολαμβάνοντας με ηδονή λαμπυρίζουσες πατάτες στο δείπνο τους. Καθηγητές πανεπιστημίου που έχαναν τα γλαφυρά τους λόγια μπροστά στο ανείπωτο.

Ταχυδρόμησα το διήγημα σε ένα περιοδικό και μου απάντησαν πως αυτό δεν ήταν λογοτεχνία, αλλά η περιγραφή ενός εφιάλτη. Γνωρίζω πως, ούτως ή άλλως, δεν έχω συγγραφικό ταλέντο, αλλά νομίζω πως άλλος ήταν ο λόγος της απόρριψης. Αναρωτιέμαι γιατί γράφονται τόσο λίγα για το Τσέρνομπιλ. Γιατί οι συγγραφείς μας επιμένουν να ασχολούνται με τον πόλεμο και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και δεν ασχολούνται μ' αυτό. Νομίζετε πως είναι τυχαίο; Νομίζω πως αν είχαμε κερδίσει στο Τσέρνομπιλ, θα γράφονταν πολύ περισσότερα. Ή έστω, αν το είχαμε κατανοήσει στο ελάχιστο. Δεν ξέρουμε όμως πώς να χειριστούμε αυτόν τον τρόμο. Δεν έχουμε την ικανότητα... Γιατί απλούστατα, δεν μπορούμε να το συγκρίνουμε με οποιαδήποτε άλλη ανθρώπινη εμπειρία ή με οποιαδήποτε άλλη στιγμή της ανθρώπινης ιστορίας...
Αναρωτιέμαι λοιπόν. Τι είναι προτιμότερο; Να θυμάται κανείς ή να ξεχνά;
(Εβγκένι Αλεξάντροβιτς Μπρόβκιν, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Γκόμιελ)

Η συγγραφέας, σε όλο το βιβλίο “της” δεν γράφει παρά μόνο 4 σελίδες. Φτάνουν και περισσεύουν τόσες. Τα υπόλοιπα θα τα πουν οι μάρτυρες με λόγια μπερδεμένα, πνιχτά, αστεία, ίσως και χυδαία – όπως αυτά τα δίστιχα, που λες και ξεπήδησαν από τα αλλόκοτα μυθιστορήματα του Τόμας Πύντσον:

«Ραδιενέργεια παίρνουμε πολλή
κι όμως δεν πέφτει το ρώσικο καυλί...»

ή

«Αν θέλεις να γίνεις πατέρας,
κρύψ' τ' αρχίδια σου σε μολυβένιο δέρας»

Όλα όσα λέγονται όμως σ'αυτό το βιβλίο είναι εκφάνσεις της ίδιας ανθρώπινης τραγωδίας και έχουν κάθε λόγο να λέγονται. Υποψιάζεσαι ότι η συγγραφέας τα τροποποίησε ελαφρώς για να αποστάξουν όλα τα δυνατά τους συναισθήματα όταν πρέπει και στην μέγιστη ποσότητα ή για να γίνουν πιο καλοδουλεμένες οι “επαρχιώτικες” εκφράσεις των μαρτύρων. Από την άλλη, είσαι σχεδόν σίγουρος ότι τίποτα δεν πειράχτηκε, η βιωμένη οδύνη φρόντισε μόνη της να ακριβολογεί, συντονισμένη στην πιο ύψιστη συχνότητα πόνου!

Δεν έχω διαβάσει κανένα βιβλίο μέχρι σήμερα που να με βοηθήσει να καταλάβω. Ούτε τα βιβλία, ούτε το θέατρο, ούτε ο κινηματογράφος με έχουν βοηθήσει να καταλάβω... Έτσι ψάχνω μόνη μου. Ζήσαμε το Τσέρνομπιλ και δεν ξέρουμε τώρα πώς να το χειριστούμε. Δεν μπορεί να το χωρέσει ο νους μας... Η μητέρα μου δεν ξέρει τι να κάνει. Διδάσκει ρωσική γλώσσα και λογοτεχνία και με έμαθε να ζω με τα βιβλία. Και ξαφνικά, τα βιβλια δεν χρησιμεύουν σε τίποτα! Η μητέρα μου νιώθει τόσο μπερδεμένη! Δεν μπορεί να ζει χωρίς να αναφέρεται σε βιβλία. Χωρίς να αναφέρεται στον Τσέχοφ ή στον Τολστόι.
(Κάτια Π.)

Ζητώ συγγνώμη για τις πολλές φωτογραφίες (νομίζω είναι απαραίτητες αν θες να συλλάβεις ένα μέρος της αλήθειας του) και τα αποσπάσματα που θα ακολουθήσουν, αλλά δεν μπορώ να μιλήσω αλλιώς για ένα βιβλίο που μιλάει από μόνο του. Αυτό το βιβλίο θα δημιουργήσει “τερατογενέσεις” εντός σας, αυτά τα “τέρατα” της συμπόνιας, της μνήμης, της ανθρωπιάς που σπανίζουν πια και όταν τα αντικρίζουμε τρομάζουμε και αποστρέφουμε το βλέμμα. Έπρεπε να βρεθεί το θάρρος να γραφτεί αυτό το βιβλίο, και επίσης, πρέπει να βρεθεί και το θάρρος να διαβαστεί. Τα ανθρωπιστικά ισότοπα πρέπει οπωσδήποτε να καλύψουν την επιφάνεια του εγκεφάλου σας! Έκδοση, πρόλογος και μετάφραση ακτινοβολούν όλα τους (μια ερώτηση μόνο: εγκαταλειμμένος/η/ο ή εγκαταλελειμμένος/η/ο;; Αυτή η αναποφαστικότητα, πολύ γρήγορα εκνευρίζει τον αναγνώστη, τον αποπροσανατολίζει, και τελικά τον αφήνει εγκαταλειμμένο. Και εγκαταλελειμμένο.)

Ξέρετε τι είναι η σαρκοφάγος; Ένας τεράστιος τάφος για το νεκρό σώμα του αρχιχειριστή Βαλερί Χόντεμτσουκ – αυτού που χάθηκε κάτω από τα συντρίμμια αμέσως μετά την έκρηξη. Μια πυραμίδα του εικοστού αιώνα.
(Βλαντιμίρ Σβεντ, διοικητής)

Όταν επέστρεφα σπίτι μου, πηγα σ' ένα χορό και γνώρισα μια κοπέλα που μου άρεσε:
- Θες να βγούμε; τη ρώτησα
- Δεν υπάρχει λόγος, μου απάντησε. Έρχεσαι από το Τσέρνομπιλ και φοβάμαι πολύ να κάνω παιδιά μαζί σου!
(Όλεγκ Παβλόφ, πιλότος ελικοπτέρων)

Πρόσφατα με επισκέφτηκε ο αδερφός μου που μένει στην Ασιατική Ρωσία. Μου είπε πως είμαστε σαν τα μαύρα κουτιά που έχουν τα αεροπλάνα στο πιλοτήριό τους... Αυτά που καταγράφουν τι συμβαίνει σε κάθε πτήση... Εμείς νομίζουμε ότι ζούμε, ότι μιλάμε, περπατάμε, τρώμε... Νομίζουμε ότι κάνουμε έρωτα... Στην πραγματικότητα όμως, καταγράφουμε πληροφορίες για την ανθρωπότητα.
(Αντρέι Μπουρτύς, δημοσιογράφος) 

 

Τη χρονιά του ατυχήματος η σοδειά ήταν πολύ καλή! Πώς να πείσεις τους ανθρώπους ότι δεν μπορούν να τρώνε αγγουράκια και τομάτες από τον κήπο τους; Τι σημαίνει “δεν μπορούν”; Ειχαν κανονικότατη γεύση και δεν προκαλούσαν πόνους στο στομάχι. Και κανείς δεν “έλαμπε” στο σκοτάδι, όταν τα έτρωγε.
(Νίνα Κονσταντίνοβα, δασκάλα λογοτεχνίας)

Ο αντιδραστήρας έμοιαζε να εκπέμπει ένα παράξενο φως από το εσωτερικό του. Δεν ήταν πυρκαγιά – έμοιαζε να φωσφορίζει. Ήταν πολύ ωραία. Ποτέ δεν είχα δει κάτι παρόμοιο – ούτε καν στο σινεμά. Όταν σκοτείνιασε, όλη η πόλη βγήκε στα μπαλκόνια.
(Ναντέζντα Πέτροβνα Βιγκόβσκαγια, απομακρυνθείσα από την πόλη Πριπιάτ)

Γι' αυτό πιστεύω πως είναι μάταιο να γράφεις για το Τσέρνομπιλ. Το μόνο που χρειάζεται είναι να κρατάς σημειώσεις. Δεν υπάρχει ούτε ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας που να στηρίζεται στα γεγονότα του Τσέρνομπιλ. Η πραγματικότητα έχει ξεπεράσει τη φαντασία!
(Ανατόλι Σιμάνσκι, δημοσιογράφος)

Περιμέναμε το πρώτο μας παιδί. Ο άντρας μου ήθελε αγόρι, εγώ πάλι προτιμούσα κοριτσάκι. Οι γιατροί προσπάθησαν να με πείσουν να κάνω έκτρωση. “Ο σύζυγός σας ήταν στο Τσέρνομπιλ”. Είναι οδηγός και τον στρατολόγησαν στη ζώνη από τις πρώτες μέρες. Μετέφερε άμμο. Δεν πίστεψα κανέναν τους.
Το μωρό γεννήθηκε νεκρό. Του έλειπαν δυο δάχτυλα. Κοριτσάκι. Έκλαψα πολύ. Να είχε, τουλάχιστον, όλα της τα δάχτυλα! Και ήταν και κοριτσάκι...
(Αντονίνα Μαξίμονβα Λαρίβοντσικ, εκκενωθείσα)

Όταν γεννήθηκε δεν ήταν ένα κανονικό νεογέννητο, αλλά ένας ζωντανός σάκος, κλειστός απ' όλες τις πλευρές, χωρίς ούτε ένα ράγισμα. Μόνον τα μάτια της ήταν ανοιχτά. Στον ιατρικό φάκελο έγραψαν: “Σύνθετη παθολογία εκ γενετής: απλασία της έδρας, απλασία του κόλπου, απλασία του αριστερού νεφρού”. Κάπως έτσι λέγεται αυτό που έχει με επιστημονικούς όρους – με απλές λέξεις, λέγεται: “Δεν έχει ποπό, δεν έχει πιπί κι έχει ένα μόνο νεφρό”.
(Λαρίσα Ζ., μητέρα)

 
Ανασηκώναμε το επιφανειακό στρώμα του εδάφους και το τυλίγαμε όπως τα χαλιά... Μαζί με τα χόρτα, τα λουλούδια, τις ρίζες, τις αράχνες, τους σκαραβαίους και τα σκουλήκια. Μια δουλειά για τρελούς. Δεν μπορείς να γδέρνεις έτσι τη γη, να ξεριζώνεις καθετί ζωντανό. Αν δε μεθοκοπούσαμε κάθε βράδυ, δε νομίζω ν' αντέχαμε αυτή την παράνοια.
(Ιβάν Νικολάγιεβιτς Ζμίχοφ, χημικός)

Δε ξέρω αν μπορείτε να αντιληφθείτε την δύναμη της εξουσίας! Στην περίπτωση του Τσέρνομπιλ δεν επρόκειτο για μια απλή απάτη αλλά για έναν πόλεμο ενάντια στους αθώους!
(Βασίλι Μπορίσοβιτς Νεστερένκο, πρώην διευθυντής του Ινστιτούτου Πυρηνικής Ενέργειας της Ακαδημίας Επιστημών της Λευκορωσίας)

Ακόμη κι αυτοί που συμμετείχαν στην κατάσβεση της φωτιάς στον αντιδραστήρα συνειδητοποίησαν αργότερα ότι εκείνο τον καιρό ζούσαν μέσα σ' έναν απίστευτο κυκεώνα από φήμες. Φαίνεται πως ήταν επικίνδυνο να πιάνουν τον γραφίτη με γυμνά χέρια... Φαίνεται... Ίσως...
(Ζίγια Ντανίλοβνα Μπρουκ, ελεγκτής προστασίας του περιβάλλοντος)

Για να περάσει η ώρα, λέγαμε δεκάδες ανέκδοτα. Να σας πω ένα; Στέλνουν ένα αμερικάνικο ρομπότ στην οροφή του αντιδραστήρα. Μέσα σε πέντε λεπτά διαλύεται. Στέλνουν μετά ένα γιαπωνέζικο. Μέσα σε πέντε λεπτά διαλύεται κι αυτό. Τέλος, στέλνουν κι ένα ρώσικο. Αυτό δουλεύει ασταμάτητα για δυο ώρες. Ξέρετε γιατί; Γιατί του είχαν πει πως σε δυο ώρες μπορεί να κάνει τσιγάρο... Χα! Χα! Χα!
(Αλεξάντρ Κουντριάγκιν, εκκαθαριστής)

Ο γιος μου ήταν ο μόνος μαθητής από το Τσέρνομπιλ στην τάξη του. Όλοι τον φοβόντουσαν και τον αποκαλούσαν “πυγολαμπίδα”. Φοβήθηκα πως η παιδική του ηλικία θα τερματιζόταν πολύ γρήγορα...
(Ναντέζντα Πέτροβνα Βιγκόβσκαγια, απομακρυνθείσα από την πόλη Πριπιάτ)

  

Έχετε ξεχάσει μάλλον ότι πριν από το Τσέρνομπιλ ο κόσμος ονόμαζε την πυρηνική ενέργεια “ο ειρηνικός εργάτης”. Νιώθαμε πολύ περήφανοι που ζούσαμε στην εποχή του ατόμου. Δε θυμάμαι κανέναν να είχε φοβηθεί την πυρηνική ενέργεια.
(Βλαντιμίρ Μαντβέγιεβιτς Ιβάνοφ, πρώην Γενικός Γραμματέας της τοπικής επιτροπής του Κόμματος στο Σλάβγκοροντ)

Θα σας αφηγηθώ ένα περιστατικό. Δεν ξέρω αν είναι αλήθεια ή ψέμα. Ένας στρατιώτης παίρνει τηλέφωνο το κορίτσι του. Αυτή τον ρωτάει τι κάνει στο Τσέρνομπιλ. Αυτός αποφασίζει να της κάνει τον έξυπνο. “Μόλις βγήκα απ' τον αντιδραστήρα” της λέει “και πλένω τα χέρια μου”. Το τηλέφωνο νεκρώνει. Η συζύτηση είχε διακοπεί από την Κα Γκε Μπε.
(Ιβάν Νικολάγιεβιτς Ζμίχοφ, χημικός)

Τώρα που μιλάω, σκέφτομαι όλα αυτά τα “εμείς”. Σκέφτομαι πως είναι κι αυτό ένα είδος βαρβαρότητας. Πάντα λέμε “εμείς” και όχι “εγώ”. “Θα τους δείξουμε τι πάει να πει σοβιετικός ηρωισμός, θα τους δείξουμε ποιος είναι ο χαρακτήρας του Σοβιετικού”. Υπάρχει όμως και το “εγώ”. ΕΓΩ δε θέλω να πεθάνω, ΕΓΩ φοβάμαι...
(Ναταλία Αρσένιεβνα Ρόσλοβα, πρόεδρος της Επιτροπής Γυναικών του Μόλγκιεφ, «Παιδιά του Τσέρνομπιλ»)

Το Τσέρνομπιλ είναι μια μεταφορά, ένα σύμβολο.
(Ναντέζντα Αφανασίεβνα Μπουράκοβα, κάτοικος Χοϊνίκι)


Υ.Γ. 2666  Το φετινό Νόμπελ Λογοτεχνίας θα το πάρει ο Τόμας Πύντσον, ο καλύτερος συγγραφικός επιβήτορας που έχουμε ακόμα σ' αυτόν τον σκατόκοσμο!