Μαύρα μεσάνυχτα

 

Ξημερώματα δίνεις δικαιώματα και όποιος νύχτα περπατεί ξέρουμε καλά τι πατεί, αλλά αν είσαι νυχτοφύλακας δεν μπορείς να κάνεις και πολλά. Το ρίχνεις στο γέλιο λοιπόν, γιατί έτσι κι αλλιώς η κάθε μέρα είναι γεμάτη δράματα, δεν σηκώνει αστεία. «Εμείς οι νυχτοφύλακες και ποιητές πράγματι δεν πολυνοιαζόμαστε για τα πάρε-δώσε των ανθρώπων κατά τη διάρκεια της ημέρας. Καθώς είναι πλέον αναμφισβήτητο γεγονός: Οι άνθρωποι είναι όσο πράττουν εξαιρετικά πεζοί και το πολύ όταν ονειρεύονται παρουσιάζουν κάποιο ενδιαφέρον». Βιβλίο νυχτερινής περιπλάνησης και αποπλάνησης και πλάνης, το βιβλίο του Μποναβεντούρα είναι ένα συμπυκνωμένο, και από τα πιο σκοτεινά, δείγμα του γερμανικού Ρομαντισμού που περιέχει τις βασικότερες πτυχές αυτού του λογοτεχνικού κινήματος και ξεδιπλώνει με πολύ κατανοητό τρόπο η Αλεξάνδρα Ρασιδάκη στο επίμετρο. Αναμφιβόλως έχω μαύρα μεσάνυχτα γύρω από τον γερμανικό Ρομαντισμό, το παραδέχομαι και μόνος μου, αν όχι και για την λογοτεχνία εν γένει, και γι’ αυτό είμαι διατεθειμένος να καλύψω κάποια κενά, ξεκινώντας να βλέπω τα πράγματα υπό ρομαντική οπτική γωνία, καλοκαιράκι γαρ! «Είναι καλό που πολλοί δεν το καταλαβαίνουν, καθώς στη διοπτροφόρα εποχή μας τα πλέον μεγάλα αντικείμενα έχουν απομακρυνθεί τόσο πολύ που μετά βίας τα ξεδιακρίνει κανείς πέρα μακριά, αν κοιτάξει μέσα από κιάλια∙ αντιθέτως, καλλιεργούμε με ιδιαίτερη φροντίδα τα μικρά, επειδή οι μύωπες βλέπουν καλύτερα ό,τι βρίσκεται κοντά τους».
 

Ο Ρομαντισμός είναι ένα κίνημα που τελευταία αρχίζει να με ενδιαφέρει πολύ χάρη στα συναρπαστικά βιβλία του Χόφμαν. Γνωρίζω κάποιους βασικούς εκπροσώπους του κινήματος, κάποιες βασικές θεματικές του και καταλήγω να κρατώ μια αμφίθυμη στάση απέναντί του. Υπάρχουν πράγματα που με κάνουν να βαριέμαι αφόρητα και άλλα που με εντυπωσιάζουν στον υπέρτατο βαθμό. Αγαπώ τον Χόφμαν, τον θεωρώ ασύλληπτη διάνοια και σκοπεύω να διαβάσω όλα τα βιβλία του. Επίσης πιστεύω ότι ο Χόφμαν έκανε την υπέρβαση, ξεπερνώντας το ίδιο το κίνημα που τον γέννησε και βρίσκεται ακόμα να πρωτοπορεί σε μια λογοτεχνία που έχει αλλάξει έκτοτε πολλές μορφές. Αντιθέτως, υπήρξαν άλλοι συγγραφείς που έμειναν πιασμένοι στις λογοτεχνικές τους αγκυλώσεις και ξέφτισαν καλλιτεχνικά πριν προλάβουν να απαγκιστρωθούν. Ο Μποναβεντούρα βρίσκεται κάπου στη μέση. Όσο κρατάει την σατιρική και κυνική του σπίθα αναμμένη είναι καταπληκτικός, μόλις προσπαθεί να διαφωτίσει λίγο τις βασικές αρχές του ρομαντισμού εν είδει προγραμματικής διακήρυξης περισσότερο, παρά λογοτεχνικής αφήγησης, τότε επέρχεται το γλάρωμα και μόνο κάποιες σποραδικές και ενοχλητικές τσιμπιές τρόμου και ειρωνείας έρχονται να διαταράξουν τον ύπνο σου. «(…) αρχικά έχουμε ένα σταθερό Εγώ, που στο ρόλο του νυχτοφύλακα, τρελού, κουκλοπαίχτη, και ποιητή σατιρίζει και καυτηριάζει τον περίγυρό του, ελέγχοντας απόλυτα το υλικό του, στο οποίο ενίοτε και παρεμβαίνει δημιουργώντας καταστάσεις και οργανώνοντας την αφήγηση. Από τη Δωδέκατη νυχτερινή περίπολο και εξής γίνεται εμφανής η κρίση ταυτότητας του νυχτοφύλακα, που χαρακτηρίζεται από ακραία μοναξιά, αγωνία και απόγνωση». 

 

http://www.artnet.com/artists/lovis-corinth/die-nachtwachen-des-bonaventura-7IYd8oJqB4fI6eBUNSp9Ow2

Αυτή η κρίση ταυτότητας δεν σημαίνει ότι είναι μετέωρη και δεν πατάει σε γερές θεωρητικές βάσεις (που εξηγεί εξάλλου το επίμετρο) αλλά προσωπικά νομίζω ότι βαίνει εναντίον της ίδιας της καλλιτεχνικής αξίας του βιβλίου που αν ήξερε περισσότερο ποιο είναι το πραγματικό Εγώ του θα μας πρόσφερε μια σάτιρα άνευ προηγουμένου. «Όσο πιο δυνατά και σίγουρα κυριαρχεί ο άνθρωπος πάνω στον εαυτό του τόσο πιο ασήμαντο του φαίνεται το καθετί μυστηριακό και θαυμαστό, από τους μασόνους ως τα μυστήρια ενός άλλου κόσμου». Συμφωνώ επί της αρχής αλλά δεν είσαι Χόφμαν ρε Μποναβεντούρα – αν και πολλοί ισχυρίζονται ακόμα ότι μπορεί και να είσαι –, ήθελαν δουλίτσα κάποιες περιπολίες, νύσταζες μάλλον όταν τις έγραφες. Το βιβλίο στο σύνολό του κρίνεται θετικά και σίγουρα σηκώνει τουλάχιστον μία ακόμα ανάγνωση (την οποία εγώ προσωπικά δε θα του προσφέρω), συνδυαστικά ίσως με κάποια μελέτη για το εγχείρημα που προσπάθησε να φέρει εις πέρας. Η έκδοση της «Άγρας» ως συνήθως είναι αξιόλογη, και το ίδιο η μετάφραση και το 30σέλιδο επίμετρο της Αλεξάνδρας Ρασιδάκη. Το κουνούπι του εξωφύλλου πάλι είναι αξιόμαχο, το διακρίνετε, νομίζω. Τέλος πάντων, κάντε ό,τι σας φωτίσει η Παναγία. Δεν επιμένω, έχει και ζέστη. Όπως και να ’χει εγώ δεν είμαι κριτικός, τι θέλω και ανακατεύομαι! Θα βρω κάνα μπελά.
 

[…] «Σοφολογιότατοι! Στέκω μπροστά σας ως κατηγορούμενος για συκοφαντική δυσφήμιση και όλα τα corpora delicti μιλούν εις βάρος μου, μεταξύ των οποίων τείνω να συγκαταλέξω κι εσάς τους ιδίους, καθότι θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει corpora delicti όχι μόνο τα εργαλεία που μαρτυρούν ένα συγκεκριμένο έγκλημα, όπως π.χ. λοστούς, τη σκάλα του διαρρήκτη κλπ. αλλά και τα ίδια τα σώματα στα οποία κατοικεί το έγκλημα. Βέβαια, θα ήταν σκόπιμο να μην έχετε γνώση των εγκλημάτων μόνο ως καλοί θεωρητικοί, αλλά και ως φρόνιμοι πρακτικοί να είστε σε θέση να τα ασκήσετε, όπως άλλωστε διαμαρτύρονται εντόνως και οι ποιητές ότι οι κριτικοί τους δεν είναι σε θέση να συνθέσουν ούτε έναν στίχο και παρ’ όλα αυτά αξιώνουν να κρίνουν τους δικούς τους∙ – και τι θα αποκρινόσασταν εσείς, πάνσοφοι, αν, κατ’ αναλογία κάποιος κλέφτης, μοιχός ή άλλος επιτήδειος του σιναφιού που καλείσθε να δικάσετε, σας έθετε το ίδιο ζήτημα, αμφισβητώντας την καταλληλότητά σας να κρίνετε στο δικό του αντικείμενο, επειδή δεν το γνωρίζετε εξ ιδίας πείρας.» 

 

https://www.ricardo.ch/de/a/16-illustrationen-zu-den-nachtwachen-von-bonaventura-1210382330/