La Casa de Papel

Σας αρέσει η ισπανική σειρά και θέλετε να διαβάσετε κάτι αντίστοιχο; Ο προφεσόρ Ρεϊμόν Κενώ σας δίνει την λύση. Παρόλο που και η πλοκή ομοιάζει κάπως στην σειρά – ένα τσούρμο κατσαπλιάδες επαναστάτες που ταμπουρώνονται σε ένα μέρος πολεμώντας την εξουσία, το έχουμε δει το έργο με μικρές παραλλαγές και με την παρέα του Τσίπρα – η κύρια ομοιότητα είναι η γκροτέσκα διάθεση με την οποία αντιμετωπίζει τους χαρακτήρες του ο συγγραφέας. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με την σειρά (ακόμα και αν θέλει να περνιέται για πολύ σοβαρή) και γι’ αυτό μου αρέσει να την παρακολουθώ. Καταστρατηγεί τις συμβάσεις του είδους με μια ανατρεπτική επιβεβαίωσή τους – μοιάζει αντιφατικό και μάλλον έτσι είναι. Κάπως έτσι λειτουργεί και το βιβλίο του Κενώ· αν το πάρεις στα σοβαρά βγήκες χαμένος· αν δεν το πάρεις στα σοβαρά πάλι βγήκες χαμένος! Ακόμα και ο τίτλος του λειτουργεί ειρωνικά, ακριβώς όπως θα λειτουργούσε ένας τέτοιος τίτλος και στην σημερινή εποχή, όπου τα θύματα ενδοοικογενειακής βίας – στην πλειονότητά τους γυναίκες – εν μέσω καραντίνας έχουν αυξηθεί δραματικά. Αποφασίστε τι θέλετε επιτέλους από την τέχνη και τους art workers ετούτου του κόσμου: τέχνη εν Κενώ ή εν κενώ; «Όλο καινούριες λέξεις μαθαίνουμε σήμερα» είπε ο Κάφρυ. «Πώς φαίνεται πως είμαστε στη χώρα του Τζέημς Τζόυς!»
 

Πριν προχωρήσω στην αφηγηματική περιπλάνηση θέλω να σταθώ λίγο σε μια μεγάλη παραπλάνηση. Όλο το παρακείμενο είναι μια τεράστια πλάνη – το οπισθόφυλλο περιέχει απλώς ένα ψιλοαδιάφορο απόσπασμα, ο τίτλος είναι ό,τι να’ ναι (παραπλανητικός εκ μέρους του συγγραφέα, αυτός), η μικρή εισαγωγή του μεταφραστή κρύβει περισσότερα από όσα φανερώνει και το εξώφυλλο… δεν περιγράφω άλλο. Έτσι ο επίδοξος αναγνώστης θα διαβάσει ένα εντελώς διαφορετικό βιβλίο από αυτό που υποψιάζεται και περιμένει. Ωστόσο πρέπει να τονιστεί μια ειδοποιός διαφορά. Εδώ, το άσχετο παρακείμενο κρύβει ένα αξιανάγνωστο κείμενο, σε σύγκριση με κάτι άλλα «ουσιώδη» παρακείμενα που κρύβουν τρελές μούφες! Ο λόγος που τα αναφέρω όλα αυτά είναι γιατί εκείνος ο αναγνώστης που γνωρίζει έστω και ελάχιστα τον Ρεϊμόν Κενώ και το κίνημα που έφτιαξε με την συμμορία του, γνωρίζει επίσης ότι δεν πρέπει να περιμένει αυτό που το μυαλό τού λέει ότι πρέπει να περιμένει. Οι υπόλοιποι θα πέσετε στο κενό. 

 

Το βιβλίο του Κενώ θυμίζει έντονα εκείνα τα βιβλία του Μπορίς Βιαν, τα γραμμένα με ψευδώνυμο (όπως και ετούτο του Κενώ, που αρχικώς ήταν υπογεγραμμένο από τη Sally Mara, μπορείτε να αναζητήσετε και το απόκρυφο ημερολόγιό της/του), που στόχο είχαν να προκαλέσουν με την όποια φρίκη τους και δευτερευόντως να παίξουν φρικωδώς με την ίδια την γλώσσα. Η πρόζα και το χιούμορ του Κενώ όμως είναι πιο φινετσάτα, κάνοντας τα συγκεκριμένα βιβλία να διαβάζονται άνετα ακόμα και σήμερα, σε αντίθεση με του Βιαν που νομίζω ότι πλέον φανερώνουν την κόπωσή τους. Η ιστορία τοποθετείται το 1916 στο επαναστατημένο Δουβλίνο όπου Ιρλανδοί αντάρτες καταλαμβάνουν δημόσια κτήρια της πόλης, στη περίπτωσή μας ένα ταχυδρομείο. Μέσα σε αυτό τον συρφετό κωμικών ηρώων, και περιμένοντας τις βρετανικές δυνάμεις να αντιταχθούν, ανακαλύπτουν μια γυναίκα στις τουαλέτες, Αγγλίδα υπάλληλο του ταχυδρομείου, η οποία με συντονισμένες κινήσεις, θα λέγαμε ότι βάλθηκε να… τελειώσει την επανάστασή τους πρόωρα!
 

[…] «Κατάλαβες και παρακατάλαβες. Αν δεν ήσουν εσύ, θα ’χαμε πεθάνει χωρίς παρατράγουδα. Επειδή όμως εσένα σου ήρθε να πας να κατουρήσεις ακριβώς την στιγμή που ξέσπασε η επανάστασή μας, η δόξα μας μπορεί να κηλιδωθεί από βρομερά κουρκουσουριά κι αηδιαστηκές συκοφαντίες.»
(…)
«Μ’ ακούς; Δεν έγινε τίποτα. Τίποτα. Μ’ ακούς; Δεν έγινε τίποτα.»
«Αυτό μπορεί να το λέει ένας άντρας» απάντησε η Γκέρτι μ’ ένα αυθάδικο χαμόγελο. «Για μια γυναίκα, αλλάζει.» 

 

Δεν ξέρω πόσο ενοχλητικό μπορεί να φανεί στα μάτια κάποιων αναγνωστών (αν και θεωρώ ότι ο Κενώ ισορροπεί εξαιρετικά ανάμεσα σε όλους τους παράδοξους και αλλόκοτους ήρωές του) αλλά σε τέτοιου είδους συγγραφικά εγχειρήματα πρώτιστο ρόλο παίζει η γλώσσα, που μαζί με το κωμικό στοιχείο και την ειρωνεία, προσπαθεί να μετασχηματίσει την φρίκη ή την απέχθεια σε διανοητική κάθαρση. Αν σας φαίνεται πολιτικά μη ορθό, τι να κάνουμε, ξυδάκι – εξάλλου, όποιος θίγεται εκτός του χιούμορ, θίγεται εξίσου καλά και εντός του! «Ο Ντίλλον και ο Κάλλιναν, σοβαροί σοβαροί, μα δίκαιοι, δεν εξέφραζαν άποψη μέχρις ότου τη σχηματίσουν».
 

Περιέχει πολλές κωμικές στιγμές, με προεξέχουσα στιγμή κάθε φορά που αναφερόταν το επαναστατικό συνθηματικό της ομάδας που ήταν το «Finnegans Wake» (κάτι σαν το Bella Ciao του «Casa de Papel»)· σε κάθε εμφάνιση ξεκαρδιζόμουν. Σίγουρα πρόκειται για διακειμενική αναφορά στον Τζόυς, αν και κάποιος μπορεί να θεωρήσει ότι προέρχεται από την ομώνυμη ιρλανδική μπαλάντα από την οποία εμπνεύστηκε και ο ίδιος ο Τζόυς. Ωστόσο και η ίδια η αναφορά του Κενώ στον Τζόυς, βάζοντας έναν ήρωά του να μιλάει για δύσκολες τζοϋσικές λέξεις το έτος 1916 όταν ο «Οδυσσέας» εκδόθηκε χρόνια μετά, φανερώνει ότι πρόκειται για έναν εκούσιο αναχρονισμό (σύμφωνα και με τον μεταφραστή) που ενισχύει την άποψη περί διακειμενικότητας, και την εν γένει συνομιλία με σύμπασα την λογοτεχνία, χαρακτηριστικό τέτοιων παιχνιδιάρικων συγγραφέων.
 

Αλλά τι να σου κάνει και ο συγγραφέας αν εκείνος παίζει και ο μεταφραστής εμπαίζει; Το έχουμε δει το έργο πολλές φορές! Ευτυχώς ο Αχιλλέας Κυριακίδης αγαπάει και ο ίδιος αυτά τα λεκτικά παιχνίδια και βρίσκει τις καλύτερες λύσεις. Και το θάρρος του φαίνεται περισσότερο στα πιο απλά. Ας πούμε τον θαύμασα όταν μετέφρασε μια φράση, «Κολοκύθια τούμπανα!», διατηρώντας έτσι την κωμική της διάσταση που εμφανώς είχε σύμφωνα με τα συμφραζόμενα της σκηνής, αποφεύγοντας έτσι μία πολιτικά πιο ορθή φράση που θα κατέστρεφε ολοσχερώς την κωμικότητα. Εντούτοις, σε ακραίες λεκτικές ακροβασίες και διαρκώς εξελισσόμενες γλώσσες, κάποια λογοπαίγνια επιζούν και κάποια φυτοζωούν. Γι’ αυτό και πιστεύω ότι σε ανάλογες διανοητικές κατασκευές, ίσως θα ήταν καλύτερα να έλειπε η πρόζα, ως πρώτη γνωριμία των αναγνωστών μαζί τους. Με δυο λόγια, καλό είναι να κάνεις πρώτα μερικές «Ασκήσεις ύφους» για να μην πιαστείς, και μετά πιάνεις το κυρίως πρόγραμμα. Με μια ντουζίνα Β6 κανείς δεν έγινε αθλητής της λογοτεχνίας! Αυτά τα ολίγα είχα να πω σύντροφοι, κανείς δεν μπορεί να μας φιμώσει… τα καλυμμένα στόματα έχουν φωνή! Viva la revolution!
 

«Είμαστε αντάρτες!» ούρλιαξε ο Μακ Κόρμακ. «Αλλά καθωσπρέπει αντάρτες. Καθωσπρέπει, ιδίως με τις κυρίες! Finnegans Wake, σύντροφοι! Finnegans Wake!»

 

 

Υ.Γ. 2666 Παρότι είμεθα βιβλιοθηκονόμοι (άνεργοι #support_library_workers φυσικά, γιατί ποιος ασχολείται σοβαρά με τις βιβλιοθήκες στην Ελλάδα) και παρότι το όνομα του Γάλλου συγγραφέα, σε έναν λεκτικό παροξυσμό που θα άρεσε και στον ίδιο, έχει μεταφερθεί στα ελληνικά, ακόμα και από το χέρι του ίδιου του μεταφραστή του σε διάφορες εκδόσεις, με πάμπολλα ονόματα μεταξύ των οποίων «Ρεϊμόν Κενώ», «Ρεϊμόν Κενό», «Ραιμόν Κενώ», «Ραιμόν Κενό», κλπ, επέλεξα να «καθιερώσω» στις ετικέτες το όνομα «Ρεμόν Κενό» όπως εμφανίστηκε στο βιβλίο «Παίζουμε λογοτεχνία;» όταν και του πρωτοκόλλησα την ταμπέλα.
 

Στις ετικέτες βάζω τον τύπο του ονόματος που μου αρέσει εμένα προσωπικά λόγω εμφάνισης (τελείως ρηχός τύπος!) καθώς επίσης και εκείνο που συνήθως εμφανίζεται πρώτο ανάλογα με το βιβλίο που διαβάζω. Στο συγκεκριμένο βιβλίο εμφανίζεται ως «Ρεϊμόν Κενό» αλλά εγώ επέλεξα τον τύπο «Κενώ» μέσα στην ανάρτηση για να έχουν και μια ουσία τα λογοπαίγνια… εν κενώ που έκανα!