Άτιμη κοινωνία! Άλλους τους κατεβάζεις και άλλους τους ανεβάζεις στα τάρταρα!

Πριν δέκα μέρες μπήκε ο νέος χρόνος και όσοι δεν έχετε διαβάσει ποτέ σας Μέλβιλ, νομίζω ότι ήρθε ο καιρός να τον βάλετε στο πρόγραμμα. Πώς θα σας φαινόταν όμως αν υπήρχε ένα Ημερολόγιο Μέλβιλ όπου θα μπορούσατε να σημειώνετε στην κάθε ξεχωριστή μέρα, την υπενθύμιση «Να διαβάσω Μέλβιλ!», σαν ενοχλητική επίπληξη στον τεμπέλη εαυτό σας; Εγώ, προσωπικά, το βρίσκω τέλειο! Την ιδέα για την υλοποίηση αυτού του ημερολογίου έκανε πράξη ο Σ.Μ.Ε.Δ. (Σύλλογος Μεταφραστών-Επιμελητών-Διορθωτών) και εντελώς αναπάντεχα έκανε και ποδαρικό στην νέα αναγνωστική μου χρονιά. Ημερολόγιο Μέλβιλ όμως χωρίς λογοτεχνία δεν παίζει, κι έτσι, μέρος αυτής της έκδοσης είναι και ένα υπέροχο διήγημα που πρωτοδημοσιεύτηκε στο Harper’s Magazine τον Απρίλιο του 1855 και μεταφράζεται (νομίζω) πρώτη φορά στα ελληνικά. Γι’ αυτό σας λέω, αν καταφέρετε να βρείτε το ημερολόγιο, αναγκαστικά θα διαβάσετε Μέλβιλ και θα σας μείνει και το ημερολόγιο άθικτο αφού δεν θα χρειαστεί να επιπλήττετε εκεί μέσα τους εαυτούς σας!

 

Και μιας και μιλάμε για ημερολόγια και ημερομηνίες, ας ξαναθυμηθούμε ότι ο Μέλβιλ παραμένει τουλάχιστον 200 χρόνια μπροστά απ’ την εποχή μας! Το έργο του πάντα γεμάτο συμβολισμούς και ερμηνείες, μας παρέχει μία καπιταλιστική θεώρηση της λογοτεχνίας! Ο καπιτάλισμος είναι το πιο δίκαιο σύστημα – το ισχυρίζονται μόνο όσοι δουλεύουν το πολύ οκτώ ώρες, και όχι για ψίχουλα. Αυτό είναι και το πρώτο επίπεδο και το πιο φανερό, του σπουδαίου διηγήματός του. Ο ποιητικός τίτλος «Ο Παράδεισος των εργένηδων και τα Τάρταρα των παρθένων» (που τεκμηριώνεται πολύ λογοτεχνικά μέσα στο διήγημα) περιγράφει μία αντίστιξη, δύο κόσμους που δεν θα ενωθούν ποτέ τους. Από την μια, τον κόσμο των δικηγόρων στην περιοχή Τεμπλ (κανένας συμβολισμός τυχαίος) του Λονδίνου και από την άλλη ένα εργοστάσιο χαρτιού στην Νέα Αγγλία στο οποίο δουλεύουν νεαρές εργάτριες, σε μια δύσβατη περιοχή που παραπέμπει εμμέσως στην Κόλαση – εκτός από μία άμεση αναφορά στον Δάντη ώστε να κάνει αντίστιξη με τον Παράδεισο των εργένηδων, τοπωνύμια όπως Μπουντρούμι του Διαβόλου, Ματωμένος Ποταμός, κλπ, ενισχύουν περισσότερο την αντίθεση. 

[…] «Αυτό που αποκαλούμε πόνο, το βάσανο που ονομάζουμε ανησυχία – αυτοί οι δυο θρύλοι έμοιαζαν εξωφρενικοί στις εργένικες φαντασίες τους. Πώς θα μπορούσαν άντρες με φιλελεύθερες απόψεις, ώριμη γνώση του κόσμου και ευρύτατες φιλοσοφικές και κοινωνικές αντιλήψεις – πώς θα μπορούσαν αυτοί να ανεχθούν να τους επιβάλλονται τέτοιοι μοναστικοί μύθοι; Πόνος! Ανησυχία! Είναι σαν να μιλάμε για θαύματα καθολικών. Δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα. – Μου δίνετε το σέρι, κύριε; – Σιγά! Αποκλείεται! – Το πορτό, παρακαλώ, κύριε; Ανοησίες· μη λέτε τέτοια πράγματα. – Η καράφα πηγαίνει σε σας, αν δεν κάνω λάθος, κύριε. 

Και κάπως έτσι προχώρησε η βραδιά». 

Ο καπιταλισμός είναι δίκαιος… μόνο αν είσαι δικηγόρος (για να χρησιμοποιήσω μία κάπως αμφιλεγόμενη μεταφορά)! Αν κάνεις δεύτερες σκέψεις, αν για μια στιγμή σταθείς στο σαλόνι σου και σκεφτείς όλα αυτά τα πράγματα που σε ζεσταίνουν, σε βοηθούν να επικοινωνήσεις, θρέφουν το κορμί και το πνεύμα σου, πού και από ποιους φτιάχνονται, τότε ίσως να μεταφερθείς νοερά σε κάποιο Μπουντρούμι του Διαβόλου που δεν θα σου αρέσει καθόλου. Εκεί σε πάει ο Μέλβιλ, ο οποίος, όπως οφείλουν οι μεγάλοι συγγραφείς, δεν παίρνει συγκεκριμένη θέση. Ούτε και εγώ σκοπεύω να πάρω. «Σε σειρές πάγκων που έμοιαζαν άδειοι κάθονταν κορίτσια που έμοιαζαν εξίσου άδεια, με άδειους λευκούς φακέλους στα άδεια χέρια τους, κι όλες δίπλωναν άδειο χαρτί με μιαν άδεια έκφραση στα πρόσωπά τους». 

Το διήγημα πέρα από την παραπάνω προφανή αντίστιξη, εμπεριέχει και άλλες τόσες, περισσότερο ή λιγότερο φανερές, περισσότερο ή λιγότερο κρυφές. «Ο συγγραφέας ενώνει δυο εικόνες μακρινές μεταξύ τους σε όλα τα επίπεδα: κοινωνικό, χωροταξικό, πολιτισμικό, εκείνο του φύλου, αλλά και της ατμόσφαιρας». Και η πολιτισμική αντίστιξη θα τέρψει ιδιαιτέρως μερικά μυαλά, αλλά εγώ λέω να επιμείνω λίγο σε εκείνη του φύλου. Πολύς λόγος γίνεται στις μέρες μας για την φεμινιστική λογοτεχνία, αν πρέπει να γράφεται μόνο από γυναίκες, οι άντρες συγγραφείς (ειδικά οι Γάλλοι πενηντάρηδες!) τι ρόλο έχουν σε αυτή, κλπ. Το διήγημα του Μέλβιλ συμπύκνωσε με θαυμαστή μεστότητα το διάσημο βιβλίο της Άτγουντ, τουλάχιστον στη γενικότερη φιλοσοφία και όχι τόσο στα επιμέρους κομμάτια. Δεν υποτιμώ το σπουδαίο έργο της Άτγουντ, απλώς καταδεικνύω ότι ακόμα και ένα έργο πολύ παλιό μπορεί να μιλήσει στο σήμερα και το αύριο με  αναπάντεχους τρόπους. Όλες οι εργάτριες είναι ανύπαντρες γιατί έτσι ευνοείται η επιχείρηση – όποια γυναίκα έμεινε έγκυος ενώ παράλληλα δούλευε, ενδεχομένως, έχει να πει μια ενδιαφέρουσα ιστορία πάνω σε αυτό. Ένα εύρημα του Μέλβιλ που μου άρεσε πάρα πολύ είναι όταν βάζει ένα μικρό παλικαράκι να δείξει το εργοστάσιο χαρτιού στον αφηγητή-επισκέπτη. Το ονομά του είναι Έρως και είναι θρασύ και ενθουσιώδες που κινείται διαρκώς ανάμεσα στα κορίτσια που μένουν ανέκφραστα και θλιμμένα στην παρουσία του – «σαν χρυσόψαρο μέσα σε άχρωμα κύματα». 

Το διήγημα μεταφράστηκε όμορφα από τους «Bachelors and Maids», μια χαρά παιδιά, είναι του… Συλλόγου! Η γενική έκδοση είναι πολύ κομψή και ταυτόχρονα χρηστική, για να σημειώνετε και στο ημερολόγιο ποια άλλα βιβλία διαβάσατε στην διάρκεια του χρόνου. Φροντίστε μόνο να είναι αντάξια του Μέλβιλ! Ο Μέλβιλ είναι ο σπουδαιότερος συγγραφέας που γνώρισε αυτός ο κόσμος, γιατί διαθέτει δύο αντικρουόμενα προτερήματα: είναι προσιτός στον πολύ κόσμο (σε σύγκριση με πολλούς συγγραφείς του περασμένου αιώνα που θεωρούνται ακαταλαβίστικοι) και παράλληλα, διατηρεί κάτω από την γραφή του ένα παγόβουνο ερμηνειών που ο κάθε αναγνώστης βλέπει μονό μια απειροελάχιστη κορυφή του. Ο κόσμος είναι πολυπλοκος όπως και η λογοτεχνία και ο Μέλβιλ το γνωρίζει πολύ καλά αυτό. Εδώ η λογοτεχνία δεν είναι καθόλου παρθένα, γεννά συνεχώς νέες ερμηνείες που διαιωνίζονται ασταμάτητα, και ο Μέλβιλ, επιτρέψτε μου την αθυροστομία, είναι μεγάλη συγγραφική πουτάνα. 

Melville rules! «White whale – holy grail», με δύο λόγια η αιώνια αντίστιξη που παρουσιάζει ο συγγραφέας (και) στο συγκεκριμένο βιβλιαράκι αλλά γενικότερα και σε όλο το δαιμόνιο έργο του! 

Υ.Γ. 2666 Ευχαριστώ πολύ τη Rosa Mund που γνωρίζει την εμμονή μου με τον Καπετάνιο και δεν χάνει ευκαιρία να τυραννάει το μυαλό μου.