Υποβρύχιες καταστροφές

Ωραίο το υποβρύχιο να το τρως, λιγότερο ωραίο να το πίνεις – ειδικά μετά από δυο τρία – σχετικά ωραίο και να το ακούς αν σου αρέσουν ακόμα οι Beatles και φαντάζεσαι όλο τον κόσμο να ζει ειρηνικά, με ή χωρίς πανδημίες, αλλά την περίοδο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ήταν καταστροφικό όπλο που μπορούσε να σου χαλάσει τις ειδυλλιακές διακοπές σου πάνω στο υπερωκεάνιο! Κατάφερα να λατρέψω τον Έρικ Λάρσον από το μοναδικό βιβλίο του που είχα διαβάσει κατά τύχη παλιότερα, εγώ που στάζω χολή στο μαξιλάρι κάθε πρωί που ξυπνάω, και τον θεωρώ πλέον έναν μέγιστο συγγραφέα. Κατά κανόνα βαριέμαι, αν δεν αποστρέφομαι κιόλας, εκείνα τα βιβλία που βασίζονται σε ιστορικά γεγονότα προσπαθώντας να πασαλείψουν λίγη λογοτεχνία γύρω τους, κυρίως γιατί εμμένουν περισσότερο στην ιστορική οπτική ή ακόμα χειρότερα γιατί είναι λιγότερο μυθιοστοριογράφοι οι συγγραφείς τους και περισσότερο οτιδήποτε άλλο. Αλλά και ο Λάρσον διατείνεται ότι δεν γράφει μυθιστορήματα! Πώς λοιπόν γίνεται και μου αρέσει; Ο Λάρσον έχει πλήρη εποπτεία όσων μας παρουσιάζει αλλά ταυτόχρονα μας τοποθετεί τεχνηέντως στην αγωνιώδη και αγχωτική θέση του θεατή που έχει κολλημένο το σκεπτικιστικό μάτι του στο περισκόπιο που περιορίζει την οπτική μας σε προκαθορισμένες όψεις, «η οπτική που πρόσφερε το περισκόπιο ήταν το λιγότερο στρεβλή» και πριν καν το καταλάβουμε, απελευθερώνει τις τορπίλες του.

[…] «Ένας επιβάτης, ο σκηνογράφος Όλιβερ Μπέρναρντ, κρατούσε σημειώσεις. «Ο πλοίαρχος Τέρνερ», έγραψε αργότερα, «παραμέλησε το καθήκον του στην αποβάθρα της Νέας Υόρκης μια χρονική στιγμή που το πλοίο θα έπρεπε ήδη να ταξιδεύει, επειδή είχε επιβιβαστεί, χωρίς να θέλει να ταξιδέψει, μια συγγενής του». Τη στιγμή που ο Μπέρναρντ έκανε τη συγκεκριμένη καταγγελία, είχε καταφέρει να κατανοήσει αυτό που ελάχιστοι φαίνονταν να αντιλαμβάνονται, ότι δηλαδή σε αυτό ειδικά το ταξίδι, με δεδομένη τη σύγκλιση αντικρουόμενων δυνάμεων, ο χρόνος ήταν το παν. Ακόμη και η πιο μικρή καθυστέρηση μπορούσε να αλλάξει τον ρου της ιστορίας».

Χωρίς άλλη καθυστέρηση πρέπει να διαβάσετε και εσείς αυτό το εξαιρετικό βιβλίο. Ας πούμε ότι σε εμένα το επέβαλαν οι συγκυρίες: στο πρόσφατο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης που διοργανώθηκε διαδικτυακά παρακολούθησα ένα ολιγόλεπτο animation φιλμάκι – φημολογείται ότι είναι από τα πρώτα animation που γυρίστηκαν, γενικώς – για το ναυάγιο του Λουζιτάνια και λίγο αργότερα έπεσα και στο βιβλίο του Λάρσον (το οποίο είχα μπανίσει από καιρό αλλά μόλις τότε συνειδητοποιούσα ότι σκιαγραφούσε όλη την περιπέτεια του Λουζιτάνια). Κάπως αντίστοιχα, ανάλογες συγκυρίες – απείρως πιο περίπλοκες – έγραψαν την ιστορία σχετικά με την βύθιση του σχεδόν μυθικού πλοίου. Οι περισσότεροι από εμάς θεωρούν την βύθιση του Λουζιτάνια στις 7 Μαΐου 1915 από γερμανικό υποβρύχιο έξω από τις βρετανικές ακτές, ως την σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι και ώθησε την Αμερική να μπει στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό των συμμάχων· αν και αυτό, στην πραγματικότητα, έγινε δυο χρόνια αργότερα. «Όταν πληροφορήθηκε ότι η εκστρατεία ενημέρωσης της Γερμανίας σχετικά με τη δραστηριότητα των υποβρυχίων της είχε απότομα μειώσει την κίνηση των πλοίων από την Αμερική, ο Τσόρτσιλ είπε στον Ράνσιμαν: “Από την πλευρά μας, θέλουμε να υπάρχει κίνηση. Όσο μεγαλύτερη τόσο το καλύτερο· και αν κάποιο από τα πλοία αντιμετωπίσει καμιά δυσάρεστη κατάσταση, ακόμη καλύτερα”».

Τα βιβλία του Έρικ Λάρσον ασκούν μία απαράμιλλη γοητεία στους αναγνώστες τους. Εκκινούν από κάτι αρχικώς αμερικανικό που όμως πολύ σύντομα παίρνει παγκόσμιες διαστάσεις και μέσω της αφηγηματικής του επιδεξιότητας δημιουργούν μία αγωνιώδη και καθηλωτική ιστορία είτε μιλούν για τον απόπλου ενός υπερωκεανίου από την Αμερική είτε για τον διορισμό ενός Αμερικανού πρέσβη στο Βερολίνο είτε για την Διεθνή Έκθεση του Σικάγου. Βασισμένος σχεδόν ολοκληρωτικά σε πηγές δημιουργεί, με έναν αξεδιάλυτο για μένα τρόπο, ένα απίστευτο κάθε φορά μυθιστόρημα που, το λιγότερο, συναρπάζει. Ελάχιστοι διαθέτουν αυτό το ταλέντο. «Αυτό που με προσέλκυσε ειδικότερα ήταν το πλούσιο φάσμα του διαθέσιμου υλικού, το οποίο θα με βοηθούσε να αφηγηθώ την ιστορία με τον πιο ζωντανό κατά το δυνατόν τρόπο – αρχειακοί θησαυροί, όπως τηλεγραφήματα, υποκλαπέντα ασύρματα μηνύματα, καταθέσεις διασωθέντων, αναφορές των μυστικών υπηρεσιών, το Ημερολόγιο Πολέμου του Kapitan-leutnant Σβίγκερ, οι ερωτικές επιστολές της Ίντιθ Γκαλτ, ακόμη και μια ταινία από τον τελευταίο απόπλου του Λουζιτάνια από τη Νέα Υόρκη. Όλα αυτά μαζί δημιουργούν μια παλέτα με τα πιο ζωντανά χρώματα. Ελπίζω μόνο να τα χρησιμοποίησα όπως έπρεπε, ώστε να δώσω το καλύτερο αποτέλεσμα».

Νομίζω ότι δεν υπάρχει λόγος να προσπαθήσω να περιγράψω τι κρύβει μέσα του αυτό το βιβλίο. Είναι τόσο πολλά και διαφορετικά τα γεγονότα που κάθε υφής και απόχρωσης αναγνώστες θα βρουν κάτι για να εντυπωσιαστούν και να συγκινηθούν. Το βιβλίο απλώνει τα δίκτυα του παντού και μας προσφέρει ψήγματα ζωών από πολλές κατευθύνσεις και όψεις. Εκείνο που ξεχωρίζω στον Λάρσον είναι ότι παρόλο που δεν λειτουργεί ως… μυθιοστοριογράφος, αρνούμενος να δώσει εμφανές βάθος στους χαρακτήρες του, καταφέρνει μέσα από ρωγμές, ανεπαισθήτως που λέει και ο Καβάφης, να μας βάλει εντός των τειχών της πολύπλοκης ψυχοσύνθεσής τους, χωρίς καν να ακούσουμε ήχο κτιστών κλπ κλπ. Το πιο συναισθηματικό κομμάτι του βιβλίου είναι σαφέστατα κατά την διάρκεια της βύθισης του πλοίου, αλλά πιστέψτε με, στο τέλος θα έχετε ψυχανεμιστεί το βάθος της ζωής κάθε χαρακτήρα που περνάει από αυτό το βιβλίο, ακόμα και αν δεν έχει σταυρώσει κουβέντα.

[…] «Η καμπίνα της βρισκόταν στη δεύτερη θέση, προς την πρύμνη του στεγασμένου Καταστρώματος C. Πριν από το γεύμα είχε αφήσει την κόρη της σε μια «παιδική χαρά» στο πάνω κατάστρωμα, και ύστερα έβαλε τον γιο της για ύπνο στην καμπίνα τους και τον άφησε εκεί.

Όταν χτύπησε το πλοίο η τορπίλη, βρισκόταν στη σκάλα ανάμεσα στα δύο καταστρώματα. Πάγωσε. Δεν είχε ιδέα πού να πρωτοπάει – στο πάνω κατάστρωμα για να πάρει το μωρό της ή ένα κατάστρωμα πιο κάτω για να μαζέψει τον γιο της που κοιμόταν; Όλες οι λάμπες έσβησαν. Το πλοίο έγειρε ξαφνικά και την πέταξε από τη μια πλευρά της σκάλας στην άλλη.

Έτρεξε για το μωρό της».

Return of the Mayflower, Bernard Gribble

Η έκδοση του «Ίκαρου» είναι καταπληκτική και πρέπει να τονιστεί αυτό. Το βιβλίο κοστίζει μόλις 17 ευρώ, μία τιμή εξαιρετικά χαμηλή για την ποιότητα αυτή της συγκεκριμένης έκδοσης. Όταν το είδα, λέω μου κάνουν πλάκα. Αμέσως, με χτύπησε σαν κύμα η σκέψη όλων εκείνων των κακοφτιαγμένων εκδόσεων – ασχέτως αξίας του περιεχομένου, που εδώ που τα λέμε, όσο πιο άξιο το περιεχόμενο τόσο πιο καταγέλαστη αναδεικνύεται η προχειρότητα της έκδοσης – που δίνουμε έναν σκασμό λεφτά για βιβλία που οι σελίδες τους αξίζουν μόνο για να καθαρίζεις τις μπαλκονόπορτες. Η μετάφραση της Κατερίνας Σχινά είναι επίσης καταπληκτική. Όπως και επιμέλειες, εξώφυλλα, κλπ – ωραία συνολική δουλειά. Το βιβλίο εμπλουτίζεται με πλούσια βιβλιογραφία, πηγές, ευρετήριο. Τουλάχιστον εξωτερικά, καταφέρνει να σου φτιάχνει την διάθεση κάθε στιγμή.

«Αργότερα ένας επιβάτης ανέφερε ότι είδε μια γυναίκα να γεννάει μέσα στο νερό. Η ιδέα πως η γυναίκα αυτή μπορεί να ήταν η μητέρα του θα κατέτρυχε το αγόρι για το υπόλοιπο της ζωής του».

Εκεί όμως που σου σφίγγει την καρδιά, λίγο αργότερα κάπου αλλού στην απέραντη λεκτική θάλασσά του σε αποφορτίζει με εκείνη την ανακουφιστική διαπίστωση που δείχνει τελικά πόσο μικρή είναι η απόκλιση ανάμεσα στην τραγικότητα και την κωμικότητα. Πρόκειται για αριστουργηματικό βιβλίο. Μην περιμένετε να το δείτε να επιπλέει δίπλα σας· κλείστε πρώτη θέση στη λογοτεχνία και βυθιστείτε στις σελίδες του.

[…] «Ο Ντουάιτ Χάρις απομακρύνθηκε από το πλοίο κολυμπώντας. «Δεν είχα κανένα αίσθημα φόβου όταν βρέθηκα στη θάλασσα». Ένιωθε τόσο άνετα, όσο και αν βρισκόταν σε πισίνα – τόσο νηφάλιος, που όταν ήρθε προς το μέρος του ένα βιβλίο που επέπλεε, το πήρε και το εξέτασε».