Lord of the Rings

Με την τιμή στο ασήμι να έχει εκτοξευθεί αυτή την περίοδο, τα μόνα rings που μπορεί να αντέξει το πορτοφόλι κάποιου – αλλά δεν ξέρω αν θα αντέξει και το στομάχι του – είναι από τηγανισμένο κρεμμύδι. Αν πάλι αναζητάτε κάτι πιο εκλεπτυσμένο τότε, αν και εφόσον είστε διατεθειμένοι να υποβάλετε τον εαυτό σας σε μια ομηρικών παρεκβάσεων αναγνωστική περιπέτεια, ίσως συναντήσετε την κυκλική σύνθεση που δεν ξέρατε ότι θα μπορούσε να σας ολοκληρώσει. «Γι’ αυτό και η παρέκβαση δεν είναι ποτέ περισπασμός. Οι στροφές και οι περιπλοκές της παρέκβασης έχουν έναν ενιαίο σκοπό, ο οποίος είναι να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τη μία πλήρη πράξη που αποτελεί το θέμα του έργου στο οποίο εντάσσονται». Πώς γυρνάνε οι κύκλοι; Να, έτσι!  

 

Ο Ντάνιελ Μέντελσον ανοίγει τον κύκλο των συζητήσεων με μια προσωπική εξομολόγηση. Αφότου έγραψε το βιβλίο του για το Ολοκαύτωμα πέρασε μια μεγάλη περίοδο όπου δεν μπορούσε να βγει από εκείνη την μόνιμη μαυρίλα. Προσπαθώντας να βρει καλλιτεχνική διέξοδο εμπνέεται και γράφει το βιβλίο «Μια οδύσσεια» που περιγράφει το πώς η παρακολούθηση του δικού του σεμιναρίου γύρω από τον Όμηρο από τον πατέρα του, καταλήγει μια κρουαζιέρα των δυο τους στην Μεσόγειο ακολουθώντας την πορεία του ομηρικού ήρωα. Παρόλο όμως που περιγράφει τα γεγονότα με τη σειρά που έλαβαν χώρα, κάτι φαίνεται να μην λειτουργεί σωστά στην αφήγηση, μέχρι που ένας φίλος του προτείνει να ακολουθήσει την κυκλική σύνθεση του Ομήρου για να δώσει νέα πνοή στο κείμενό του∙ αυτός ήταν και ο Δούρειος Ίππος που έλυσε εντέλει την πολιορκία της καλλιτεχνικής του στασιμότητας. «Με παρόμοιο τρόπο, τα ευρύτερα θέματα και τα νοήματα ενός έπους ή ενός μυθιστορήματος που διαβάζουμε συχνά ξεφεύγουν από την πλήρη κατανόησή μας μέχρι να φτάσουμε στο τέλος του έργου, οπότε επιτέλους κάποια περιστατικά ή χαρακτήρες ή σχήματα που μπορεί να μας φάνηκαν τυχαία ή χωρίς ιδιαίτερο νόημα όταν τα πρωτοσυναντήσαμε αποκαλύπτεται πως είχαν σημαντική, ή ακόμα και κρίσιμη, θέση στη συνολική κατασκευή».  

 

Στο πολύ όμορφο και ανά διαστήματα απαιτητικό δοκίμιό του «Τρία δαχτυλίδια» η κυκλική σύνθεση παίρνει ανάποδες στροφές και φτάνει τις παρεκβάσεις στα όρια∙ των αναγνωστών. Αυτό που δηλώνει ο υπότιτλος, «για την εξορία, την αφήγηση και τη μοίρα», γίνεται κάτι παραπάνω από σαφές μόλις ολοκληρωθεί η ανάγνωση και δικαιώνει περίτρανα όλα τα σχετικά περί κυκλικής σύνθεσης. Τα τρία δαχτυλίδια είναι ο Άουερμπαχ, ο Φενελόν και ο Ζέμπαλντ, άνθρωποι εξόριστοι, άμοιροι και μαζί ομηρικοί, που ακολουθούν δικά τους μονοπάτια ο καθένας αλλά ταυτόχρονα και τόσο κοινά και οικεία.  

 

[…] «Δεν είναι δύσκολο να κατανοήσουμε τη δυσπιστία του Έριχ Άουερμπαχ απέναντι στην κυκλική σύνθεση και την αίσθηση που μπορεί να σου δώσει ότι υπάρχει μια βαθιά, σχεδόν υπερφυσική διασύνδεση ανάμεσα στα γεγονότα. Αν ο Γερμανοεβραίος πρόσφυγας θεωρούσε το διαφωτιστικό εργαλείο του Ομήρου ασύμβατο με την ανεξιχνίαστη λειτουργία των μηχανισμών της πραγματικής ζωής, αν προτιμούσε τις ανεξήγητες παραλείψεις και τα κενά που χαρακτηρίζουν το αφηγηματικό στιλ της εβραϊκής Βίβλου, ένα στιλ που, σε αντίθεση με την κυκλική σύνθεση, αρνείται να αποκαλύπτει, όπως επιμένει να κάνει η κυκλική σύνθεση, συνδέσεις μεταξύ πραγμάτων, εσωτερικών και εξωτερικών, κινήτρων και πράξεων, παρελθόντος και παρόντος, μπορεί να τον κατηγορήσει κανείς γι’ αυτό; Ποιος μπορεί να κατακρίνει την έλξη που του ασκούσε ο ασαφής, ο πεσιμιστικός αφηγηματικός τρόπος, με δεδομένες τις απαίσιες συνθήκες μέσα στις οποίες έγραψε τη Μίμηση, την τρομακτική φυγή προς το απίθανο ασιατικό του καταφύγιο από μια Ευρώπη όπου η μόνη εναπομείνουσα σύνδεση ανάμεσα στις κουλτούρες ήταν αρνητική – η κοινή εμπειρία του αφανισμού;» 

 

Ο Μέντελσον αναλύει αρκετά τις τρεις βασικές – μεταξύ πολλών άλλων – προσωπικότητες του βιβλίου και έτσι ο αναγνώστης μαθαίνει αρκετές πληροφορίες∙ αν πάλι νιώθει ότι παραμένουν κάποια κενά και παραλείψεις, ε τότε ας τετραγωνίσει μόνος του τον κύκλο… αγοράζοντας ένα ακόμα βιβλίο που θα τον βοηθήσει περισσότερο. Εγώ ενθουσιάστηκα με την περίπτωση Φενελόν και την ομηρική διασκευή του και θα προσπαθήσω έστω και καθυστερημένα να το βρω και να το διαβάσω. Η περίπτωση Ζέμπαλντ είναι θεωρώ πιο γνωστή στο ελληνικό κοινό, αν και προσωπικά ένα δικό του που είχα διαβάσει, όχι το πιο αντιπροσωπευτικό, δεν με είχε ενθουσιάσει και έσπασα οριστικά τον κύκλο, εδώ όμως ο Μέντελσον δίνει κάποιες πολύ εύστοχες παρατηρήσεις γύρω από την δύσκολη ζωή του και με έκανε προσωρινά να δω το έργο του με περισσότερη συμπάθεια.  

 

[…] «Όπως κι ο Όμηρος, έτσι κι ο Ζέμπαλντ χρησιμοποιεί την κυκλική σύνθεση με μεγάλη αποτελεσματικότητα. Σε αντίθεση όμως με τα αφηγηματικά “δαχτυλίδια”, τους κύκλους, τις παρεκβάσεις και τις περιπλανήσεις που βρίσκουμε στον Όμηρο και που μοιάζουν να έχουν σκοπό τόσο να διαφωτίσουν όσο και να θέσουν σε λειτουργία μια κρυφή ενότητα των πραγμάτων, εκείνες που βρίσκουμε στον Ζέμπαλντ φαίνονται φτιαγμένες για να μπερδεύουν, μπλέκοντας τους χαρακτήρες σε λαβύρινθους από τους οποίους δεν μπορούν να βγουν μόνοι τους και ούτε έχουν σαφή προορισμό. Στους Δακτυλίους του Κρόνου οι επιμελώς διαγεγραμμένες πορείες τόσο της ιστορίας όσο και της φύσης οδηγούν μονάχα στη διάλυση και την ήττα.»
(…) 
«Όπως οι παρεκβάσεις και οι “μεριές” του Προυστ, οι περιπλανήσεις του Ζέμπαλντ σχηματίζουν εντέλει έναν γιγαντιαίο κύκλο που δένει πολλές διαφορετικές ιστορίες και εμπειρίες∙ αν όμως ο κύκλος του Προυστ μοιάζει σαν δοχείο που περιέχει όλη την ανθρώπινη εμπειρία, ο κύκλος του Ζέμπαλντ περιβάλλει ένα κενό – έναν προορισμό στον οποίο, σαν αφηγηματικό αντίστοιχο του παράδοξου του Ζήνωνα, η γραφή, όση κι αν είναι, δεν μπορεί να μας οδηγήσει ποτέ.»

 

  

Το κατά βάση δοκίμιο του Μέντελσον, με ολίγη από χρονικό, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Πατάκη» σε μετάφραση της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου, που φαίνεται να έκανε ωραία δουλειά, ακολουθώντας από κοντά τον συγγραφέα στις τόσες παρεκβάσεις του. Αγάπησα αυτό το βιβλίο κυρίως γιατί αγαπώ τις παρεκβάσεις στον γραπτό λόγο. Δεν έχω καταλήξει αν πρέπει να οδηγούν σε μια ενότητα ή ενίοτε στο πουθενά. Αυτό που έχω καταλάβει μερικώς, είναι ότι και οι δύο δρόμοι είναι δύσβατοι. Αλλά αξίζει να τους περπατήσει κανείς. «Ίσως τελικά να είχε δίκιο ο Άουερμπαχ για τις αρετές της ασάφειας και των κενών της αφήγησης∙ ίσως η υπερβολικά πολλή γνώση να οδηγεί στην απόλυτη αδράνεια».