Ποιος ξέρει

 

Για την αντίσταση στην ινσουλίνη, γύρω από το πασχαλινό τραπέζι που παραδοσιακά δεν μπορεί να σας αντισταθεί τίποτα, ίσως να ξέρετε ήδη αρκετά. Για την αντίσταση στην γνώση, όμως, ξέρετε τίποτα; Γλυκάδια ξέρετε! Ξεράδια, εννοούσα, μπερδεύτηκα. Το φιλότιμο και η ξερολίαση, λένε ότι δεν υπάρχουν σε άλλες φυλές του κόσμου∙ αλλά είναι όντως έτσι; Δε θα το μάθουμε ποτέ! «Η αποδοχή της γνώσης των ορίων μας και των επιθυμιών μας είναι δύσκολη. Αλλά το να λάβουμε ως ανταμοιβή τη γνώση του ίδιου του κόσμου – ποιος θα μπορούσε να αντισταθεί σε αυτό; Απάντηση: σχεδόν όλοι». Η επιθυμία για άγνοια μπορεί να μην είναι εγγενής αλλά σίγουρα είναι επίκτητη και μετά την ανάγνωση του δοκιμίου, το γνωρίζουμε πλέον αρκετά καλά. Χωνέψτε το, μαζί με το μεγάλο φαγοπότι, να πάμε παρακάτω. Και αν κάτι πρέπει να ξέρουμε τώρα που πηγαινοερχόμαστε όλοι στα χωριά μας για το Πάσχα είναι τούτο: «Το σπίτι στο οποίο επιστρέφουμε δεν είναι ποτέ το σπίτι από το οποίο φύγαμε». Στερνή μου γνώση…  

 

Δεν είναι λίγες οι φορές που λέμε όλοι μας «Δεν γνωρίζω και δεν οφείλω να γνωρίζω»∙ αυτό ακούγεται κάπως κουλό στην αρχή, γιατί να είμαστε και κάπου ανθρώποι, είναι στην φύση μας να αναζητούμε την γνώση, όμως έχει αποδειχθεί ότι η επιθυμία να μην γνωρίζουμε είναι τελικά το ίδιο ισχυρή με την αντίστοιχη για την γνώση. «Είχαμε σκεφτεί να μεταθέσουμε την ευθύνη “επάνω” για τον περιορισμό της επιθυμίας μας για γνώση, αλλά όπως συμβαίνει τόσο συχνά στις γραφειοκρατίες, το υπόμνημα επιστράφηκε με οδηγίες να βρούμε μόνοι μας την άκρη». Έτσι λοιπόν, καθώς περιμένουμε τον ανώτατο άρχοντα να μας μιλήσει μέσα από τα σύννεφα για το πώς να πορευτούμε, περιφερόμαστε αδαείς και παράφρονες στις ερήμους της άγνοιας ή αράζοντας βλέποντας νέτφλιξ σε υγρά σπήλαια μέχρι κάποιος να μας λύσει από τα δεσμά μας. Ο ταχυδρόμος βέβαια, κατά τον συγγραφέα, δεν χτυπάει πάντα δυο φορές, αλλά μία και καλή.  

 

[…] «Στο επόμενο κεφάλαιο, όμως, έβαλε μπροστά τους την προοπτική μιας ιδιωτικά βιωμένης θείας γνώσης, αδιαμφισβήτητης από τη λογική ή την κρίση των άλλων. Και πάλι, ο άνθρωπος που έχει το Πνεύμα όλα τα καταλαβαίνει∙ αυτόν όμως κανείς από κείνους που δεν έχουν το Πνεύμα δεν είναι σε θέση να τον καταλάβει. Οι συνέπειες αυτού του δεύτερου αποσπάσματος αποδείχθηκαν εξίσου επαναστατικές με το πρώτο. Έκανε πιστευτή, και σίγουρα πολύ ελκυστική, την προοπτική ότι, αφού αδειάσουν από την ανθρώπινη σοφία και βιώσουν την πλήρωση του Αγίου Πνεύματος, οι πιστοί Χριστιανοί θα μεταμορφώνονταν σε εσωτερικά φωτισμένους αντιπροσώπους του Θεού, με την άδεια να κατέβουν στον κόσμο σαν ανεμοστρόβιλοι, φέρνοντας την αλήθεια και την κρίση του Θεού στους απανταχού αμαρτωλούς. Τώρα πια δε ζω εγώ, αλλά ζει στο πρόσωπό μου ο Χριστός: Υπήρξε ποτέ πιο επικίνδυνο θεολογικό μαγικό φίλτρο για πνευματικούς τυράννους;  

Το παιχνίδι με τις λέξεις είναι επικίνδυνο. Μπορεί να αναδιαμορφώσει μια ζωή, ακόμη και έναν ολόκληρο πολιτισμό, αν είναι αρκετά αξιομνημόνευτο. Γι’ αυτό, από τότε που έγραψε, οι πιο ριζοσπαστικές φράσεις του Παύλου έχουν γίνει σλόγκαν που έχουν σμιλευτεί στο μυαλό των χριστιανών που διαλέγουν επιλεκτικά τα γραπτά του».  

 

Ο Μαρκ Λίλα – ή Λιλά, ανάλογα με τον χρωματισμό του τονισμού – στο βιβλίο του «Άγνοια και μακαριότητα: η επιθυμία να μην γνωρίζουμε» προσπαθεί να εξερευνήσει ένα πεδίο που έχει μείνει για καιρό σχεδόν άγνωστο. «Η δυτική φιλοσοφική παράδοση έχει πολλά να πει για τις συνθήκες απόκτησης της γνώσης και για το αν αυτή είναι καν δυνατή. Αλλά παρά το αξίωμα ότι το πρώτο βήμα στη φιλοσοφία είναι να γνωρίζουμε την έκταση της άγνοιάς μας, η παράδοση έχει εκπληκτικά λίγα να πει για την απόκτηση γνώσης σχετικά με την επιθυμία μας για άγνοια». Ο συγγραφέας βρίσκει κάποιες από τις απαντήσεις που αναζητά σε αρχαίους μύθους, στις θρησκείες, στη ψυχολογία, στη λογοτεχνία και στην ποίηση, εκεί στην τελευταία όπου και ο ίδιος ο Φρόιντ είχε παραδεχθεί ότι έφτανε πάντα δεύτερος. Οι αναφορές και τα παραθέματα που εκθέτει ο συγγραφέας είναι εντυπωσιακά, εύληπτα και δείχνουν ότι γνωρίζει για τι πράγμα μιλάει όταν μιλάει για την άγνοια. Με βασικούς πυλώνες, τον μύθο του Οιδίποδα, το Σπήλαιο του Πλάτωνα, την Αινειάδα του Βιργίλιου, την παιδική αθωότητα, τους πρώτους χριστιανούς, Αμνούς και Λέοντες, και τον νόστο του Οδυσσέα, φτιάχνει μια συρραφή όμορφων σκέψεων για τις οποίες, σίγουρα δε θα πεις μετά το τέλος του βιβλίου, ότι θα ήταν καλύτερα αν δεν τις γνώριζες. Μπορεί η γνώση να είναι κτηνώδης δύναμη αλλά και η ωγκώδης άγνοια έχει και αυτή το τρομερό ενδιαφέρον της.  

 

Το βιβλίο του Μαρκ Λίλα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Επίκεντρο» σε μετάφραση της Ελένης Κοτσυφού και με πρόλογο του Κώστα Π. Αναγνωστόπουλου. Μου άρεσε αρκετά και το εξώφυλλο παρόλο που έδωσαν λέξεις-κλειδιά στο AI τις «γεωμετρία και χρώμα». Σίγουρα είναι ένα βιβλίο που περνάς καλά. Θα επιστρέψω κάποτε πίσω σε αυτό; Ποιος να ξέρει; Άγνωστο.  

 

[…] «Σήμερα, σκεφτόμαστε διαφορετικά για την νοσταλγία. Για εμάς, η επιθυμία επιστροφής είναι χρονικής φύσης, όχι χωρικής. Αυτό που λαχταράμε να ανακτήσουμε είναι ένας κόσμος, μια προηγούμενη κατάσταση πραγμάτων και τις καταστάσεις συνείδησης που τα συνόδευαν. Η νοσταλγία μας για την παιδική ηλικία δεν αφορά το να στριμώξουμε το ενήλικο σώμα μας σε ένα ψηλό καρεκλάκι, είναι να βιώσουμε μια ψυχική κατάσταση απαλλαγμένη από όσα έχουμε βιώσει και μάθει από την παιδική ηλικία και τις ευθύνες που έχουμε αναλάβει. Η νοσταλγία μας για το παρελθόν έχει την ίδια δομή, επεκτεινόμενη σε έναν ολόκληρο κοινωνικό κόσμο, τον οποίο φανταζόμαστε ότι κάποτε ήταν απλούστερος και ευτυχέστερος. Στην πραγματικότητα, οι νοσταλγοί δεν θέλουν τόσο να ανακτήσουν κάτι όσο να χάσουν κάτι. Θέλουν να ξεφύγουν από αυτό που για αυτούς έχει τη γεύση τοξικής γνώσης για τον κόσμο και τον εαυτό τους. Για αυτή την αποστροφή δεν υπάρχει θεραπεία. Ο χρόνος είναι γραμμικός και μη αναστρέψιμος, το βέλος του δείχνει αδυσώπητα προς τα εμπρός. Δεν έχουμε άλλη επιλογή από το να το αποδεχτούμε. Ωστόσο, δεν μπορούμε∙ όχι πλήρως.»